Aquinas, Thomas

[Tr. Alt. Aquino’lu Thomas] [İt. Tommaso d'Aquino] [Lat. Thomas Aquinas, Thomas de Aquino] [Alm. Thomas von Aquin] [Fr. Thomas d'Aquin] [İng. Thomas Aquinas] àDoctor Angelicus, Doctor Communis

Yaşamı ve Eserleri. İtalyan Dominiken rahip, filozof ve teologdur. 1225’te İtalya’da Aquinum’un yakınlarında (Napoli ve Roma’nın arasında bir yer) doğar. Varlıklı bir aileye mensuptur ancak kendisi ailesinin beklentilerine rağmen daha farklı bir yolu tercih eder. Dominikenlere katılması hayatındaki kırılma noktalarından biridir. Paris’te eğitimini devam ettirdikten sonra Albertus Magnus’un öğrencisi olur. Paris Üniversitesi’nde eğitimini teoloji alanında tamamlar. Umbria, Paris, Roma, Napoli gibi yerlerde dersler vermenin yanı sıra teoloji ve felsefe alanındaki çalışmalarını da devam ettirir. Modern araştırmalara göre, yazdıkları yaklaşık sekiz milyon kelimelik bir hacme sahiptir. 7 Mart 1274 yılında vefat eder. 1323 yılında Aziz ilan edilmiştir. Doctor Angelicus, Doctor Communis gibi unvanlarla da anılır.

Skolastik felsefenin en büyük temsilcilerinden Thomas Aquinas, hem batı düşünce tarihinde hem de Hıristiyan teoloji geleneğinde önde gelen düşünürlerdendir. Aristoteles’in felsefi sistemini Hıristiyan öğretisiyle sentezlemiş, Yeni-Platoncu etkiler ile kapsamlı bir yaklaşım sunmuştur.

Eserlerini birkaç başlık altında incelemek mümkündür; ansiklopedik teolojik çalışmalar, Aristoteles ve diğer felsefi metinler üzerine yorumlar, Kutsal kitap yorumları, diğer konulara ilişkin kısa eserler, tartışılmış sorular. Eserlerinden bazıları şu şekilde sıralanabilir: Summa Theologiae, Summa contra Gentiles, In libros De Anima, In libros De generatione et corruptione expositio, In octo libros Physicorum expositio, Expositio in Librum Boethiii De hebdomadibus, Quaestiones Disputatae De Veritate, Quaestiones Disputatae De Potentia Dei, Quaestiones Disputatae De Anima, De ente et essentia, De aeternitate mundi. (…)

Felsefesi_ [Tanrı Kanıtlamaları]. Thomas Aquinas’ın varlık ve bilgi anlayışının yanında bir diğer öne çıktığı nokta Tanrı Kanıtlamaları olarak görülebilir. Kendisinden önce Anselmus’un öne sürdüğü ontolojik Tanrı kanıtlamasını reddeder. Summa Theologiae’ın ikinci sorusunun üçüncü makalesinde Kozmolojik Tanrı kanıtlaması adı verilen Quinque Viae (Beş Yol) geçmektedir.

1.Yol. Fizik dünyada her an hareket eden, potansiyelden aktüele geçen, şeyler vardır. Hareket eden her şey, bir başka aktüel olan şey tarafından harekete geçirilmek durumundadır Mantıkça bu hareket dizisi sonsuza dek geriye götürülemeyeceğine göre, kendisi harekete tabi olmayan bir ilk hareket ettiricinin olması gereklidir.   

2.Yol. Fizik dünyada bir neden-sonuç ilişkisi gözlemlenmektedir. Nedenler arasındaki ilişkiyi sonsuza dek geriye götüremeyeceğimize göre, kendisi her şeyin nedeni olan ancak kendisi nedensiz olan bir İlk Neden olması gereklidir.

3.Yol. Fizik dünyada oluş ve bozuluşa tabi olan varlıklar vardır. Bu varlıkların varoluşları zorunlu değildir, var olmaları veya olmamaları olasılığı vardır. Ancak sadece var olmaları veya olmamaları olasılık dahilinde olan şeylerin varolması söz konusu olamaz, var oluşu zorunlu olan ve diğer şeylerin gerçekleşmesi için etkide bulunan bir şey olmalıdır. Kendi zorunluluğuna sahip olan ve diğer şeylerin varolmasına olanak tanıyan bir zorunlu varlığın olması gereklidir.

4.Yol. Varolanlar arasında iyi, güzel, doğru gibi niteliklerin farklı derecelerde bulunduğu görülmektedir. Bu niteliklerin her varolanda ayrı cinsler olarak bulunmasındansa, varolan niteliklerin cinslerinin en yüksek derecede varoluşlarının bulunması gereklidir.

5.Yol. Fizik dünyada varolanların bir amaca doğru düzenli bir şekilde hareket ettiği görülmektedir. Varolanlar bir akıl ve düzen ile belli bir amaca yönlendirilmedikleri sürece böyle bir hareket sergileyemezler. Bütün varolanların kendisine yöneldiği bir erek neden vardır ve o da Tanrı’dır.

Varlık Anlayışı. Thomas Aquinas’ın düşüncesinde Tanrı evreni yoktan varetmiştir. Aristoteles’in düşüncesinden oldukça farklı olan bu yaklaşımı, Aristoteles’in pek çok görüşünün düşüncesinde yer etmesine engel olmamıştır. Bu konuda Arap ve Yahudi düşünürlerin yorumları ve katkıları göz ardı edilemez. Aristoteles’ten farklı olarak, Thomas Aquinas yaratılmış olanlar ile pay alma ilişkisi kurar, böylece Tanrı ile yaratılmışlar arasında arasında özsel bir ilişki kurulur. Ancak dünya her an hareket halindedir ve zamana tabidir. Tanrı ise sonsuz bir varoluş sergilemektedir.

Fizik dünyada varolanlar, Aristoteles’in evreninde olduğu gibi, form ve maddeden oluşmaktadır. Form aktüeliteyi sağlarken madde potansiyelliği ile bulunmaktadır. Bu nedenle fizik dünyada varolanlarda öz (essentia) ve varoluşları arasında bir ayrım vardır. Tanrı’da ise böyle bir ayrım söz konusu olamaz. 

Bilgi Anlayışı. Fizik dünyada bilgi ancak tecrübe ile mümkündür. Duyulama ile başlayan bu süreç imgelem ile devam eder, etkin akıl ve edilgin akıl ile sonlanır. Doğa bilimlerinin olanağı da burada yatmaktadır. Ancak duyu tek başına insanın bilgiye ulaşmasında yeterli değildir. Thomas Aquinas açısından etkin akıl adeta bir ışık gibidir, fizik nesneleri anlaşılabilir hale getirir. Augustinus’ta gördüğümüz aydınlanma (illuminatio) ile benzerlik taşıyan bu anlayışla insan aklı fizik dünyadan gelen veriyi anlaşılabilir hale getirir ve böylece bilgiye ulaşmak mümkün olur.

Etik ve Siyaset Anlayışı. İnsan yaşamının amacı mutlu olmaktır. Bunun için de insanın uygun bir toplumda yaşaması gereklidir. Uygun bir toplum, yasalara tabi bir toplumla mümkündür. Thomas Aquinas dört çeşit yasadan bahseder: Ezeli-ebedi yasa, doğal yasa, insani yasa ve ilahi yasa. İnsanın iyi bir hayat sürmesi ve erdemli davranabilmesi için uygun ortam ancak yöneticinin doğal yasaya uygun bir şekilde toplumu düzenlemesi ile oluşturulabilir.

KAYNAKÇA

Akyol, O. Faruk, Thomas Aquinas Doctor Angelicus, Hayatı, Eserleri ve Düşüncesi, Homer Kitabevi, 2005.

Aquinas, Thomas, Summa Theologica Complete English Edition in Five Volumes, Vol. I, Trans. By. Fathers of the English Dominican Province, Sheed & Ward, London, 1981.

Aquinas On Being and Essence, Trans. By. Joseph Bobik, University of Notre Dame Press, New York, 2007.

Commentaria in octo libros Physicorum, trans. by Pierre H. Conway, College of St. Mary of the Springs, Columbus, 1962.

Questiones Disputatae De Potentia Dei, trans. by. the English Dominican Fathers, The Newman Press, Westminister, Maryland, 1952.

Summa Contra Gentiles, University of Notre Damme Press, New York, 1955.

Çotuksöken, Betül; Babür, Saffet, Metinlerle Ortaçağda Felsefe, Bilgesu Yayıncılık, 2007.

Gilson, Etienne, Ortaçağ’da Felsefe, çev. Ayşe Meral, Doğu Batı Yayınları, 2021.

Kenny, Anthony, Batı Felsefesinin Yeni Tarihi 2. Cilt Ortaçağ Felsefesi, çev. Şeyma Yılmaz, Küre Yayınları, 2022.

Yazar : F. Didem ÇOBAN SARI (İstanbul Üniversitesi)