Bacon, Francis
Yaşamı. Francis Bacon 1561-1626 yılları arasında yaşamış ve başta devlet adamı, hukukçu olmak üzere çok yönlü özelliklere sahip İngiliz bir filozoftur. Politika, ahlak, sanat, din ve nihayet bilim gibi alanlarda köklü değişimlerin gerçekleştiği bir tarihsel evrede yaşadığı için felsefesi genel itibariyle Rönesans’ın yenilikçi ruhunu yansıtmaktadır. Bacon peşine düştüğü yeniliği özellikle bilim alanında ortaya koymaya çalışmıştır. Çünkü Bacon’a göre bilimi ve dolayısıyla uygarlığı ilerletecek sahici bir yöntem mevcut olmadığı için bilimler yerinde saymaktadır.
Bilim Felsefesi ve Tarihine Yaptığı Katkı. Bacon’ın bilim felsefesi ve tarihine yaptığı en önemli katkı bilimlerin doğayı yorumlamada kullanacağı yeni bir tümevarım yöntemi teklif etmiş olmasıdır. Bacon için eski Aristotelesçi bilimsel araştırma mantığı terk edilmeli ve yeni bir bilimsel araştırma yöntemi inşa edilmelidir. Zira sorun ona göre tamamen bir yöntem sorunudur. Böylesi yeni bir tümevarım yönteminin, bilimler ve tüm diğer entelektüel uğraş alanlarında yeni keşifler yapma noktasında bir uyanış ve dirilişe hizmet edeceğini düşünür. Bacon bu yöntemi Novum Organum, veya Doğanın Yorumlanması Hakkında Doğru Yönergeler (Lat. Novum Organum, sive Indicia Vera de Interpretatione Naturae) adlı eserinde ele alır. Yeni tümevarım yönteminin bazı temel özelliklerini de sıralar. Buna göre, Aristotelesçi ve saymaya dayalı çocukça bir tümevarım mantığının aksine yeni yöntem Keşif Tabloları (İng. tables of discovery) vasıtasıyla deney ve gözlem alanına sistematik bir biçimde başvurmaktadır. Ayrıca dar bir olgu evreninde en bilindik ve az sayıda olgu durumuna dayanmamakta; aksine deney sürecini çok çeşitli ve geniş bir olgu evreninde yürütmektedir. Bilimsel araştırma sürecinde ele alınan konu hakkında sadece mevcut olguları doğrulayan durumları değil, araştırmada ele alınan olguları yanlışlayan karşı örnekleri mutlak surette araştırma sürecinin bir parçası kılmaktadır. Son olarak da araştırma verilerini belirli bir sıra düzeni içinde ‘Keşif Tabloları’ adını verdiği tablolara yerleştirerek tahlil etmektedir. Bacon için Keşif Tabloları deney alanındaki verilerin karmaşıklığından kaynaklı kaosu ortadan kaldırmaktadır. Bunları dörde ayırır: I. Var Olanlar Tablosu, II. Sapma Tablosu, III. Mukayeseli Örnekler Tablosu, IV. Dışlama Tablosu
Epistemolojiye Yaptığı Katkı. Bacon’a göre insan zihni boş bir levha olsaydı bu yeni yöntemin ışığında bilimsel alanda yeni gelişmelerin hemen gerçekleşmesi beklenebilirdi. Fakat insan zihninin yabancı işgalcilerin tasallutu altında olduğunu düşünür. Yanlış akıl yürütmelere, hatalı mantıksal çıkarımlar yapmaya neden olan bu işgalcileri birer put (Lat. idola) olarak niteler. Bu yüzden yapılması gereken insan zihninin derinliklerine kök salmış olan işgalci ‘idolleri’ veya ‘putları’ ifşa etmek ve bunlardan özgürleşmektir. Ona göre zihin bu putlardan özgürleşmediği müddetçe bilimsel gerçekliği doğru kavrayamayacaktır. Bu putları dört grupta şöyle tasnif eder:
Soy Putları (Lat. idola tribus): İnsan soyuna, onun doğasına içkin olan putlardır. Örneğin a) insanın karar kıldığı fikrin peşinden gitmesi, b) insan aklının ele aldığı bir araştırmayla ilgili düşüncesini yanlışlayan olgu durumları yerine düşüncesini veya mevcut olguları doğrulayan olgu durumlarına yönelmesi.
Mağara Putları (Lat. idola specus): İnsanın herhangi bir bilimsel gerçeklik hakkında elde ettiği verileri kendine göre yonttuğu kendi küçük dünyasıdır. Bireyin yetiştirilme tarzı, okuduğu eserler, kendisini yakın hissettiği ekoller, aldığı eğitimin hepsi mağaranın oluşmasına katkı sunan unsurlardır.
Çarşı-Pazar putları (Lat. idola fori): Çarşı-pazarda veya eş deyişle kamusal yaşamda sözcüklerin kullanımından kaynaklanan, anlamı belirsiz veya nesnesinden yoksun olan ve bu yüzden çokça tartışmaya neden olan sözcüklerdir. Bacon bu putlarla dilin düşünce üzerinde kurduğu manipülasyona dikkat çekmektedir. Ona göre dil hiç bekleyemeyeceğimiz bir şekilde düşünme biçimimizi belirler. Örneğin, Aristoteles’in kullandığı ‘hareket etmeyen hareket ettirici’ sözcüğü böylesi bir puttur.
Tiyatro Putları (Lat. idola theatri): Felsefe ve bilim alanında tiyatral olan yani gerçeği yansıtmayan kurgusal kuram ve öğretilerdir. Ona göre bu putlar sahneyi çok uzun süreler boyunca işgal ettikleri için hâkim otoriteler haline gelmiş bilimsel kuram ve açıklamalardır. Bacon için bu putların başında felsefe ve bilim alanında yüzyıllardır otorite olarak kabul edilen Aristoteles gelmektedir.
Siyaset Felsefesine Yaptığı Katkı. Bacon’ın felsefesinde bilimin sahip olduğu önem onun ideal bir toplumsal-siyasal düzenin nasıl olduğunu tartışan Yeni Atlantis adlı ütopyasına bakarak anlaşılabilir. Bacon’ın ütopyası Bensalem adlı bir adada geçmektedir ve adanın merkezi teması Süleyman Evi adındaki bilimsel araştırmaları destekleyen bir ‘doğa araştırmaları enstitüsüdür’. Enstitüde yer alan hava durumunu gözleme kulelerinde, deniz canlılarını çoğaltma maksatlı göllerde veya yapay yağmur ve yıldırımların yapıldığı mekânlarda her türlü bilimsel araştırmaların yapıldığı görülmektedir. Bacon ütopyanın merkezine bilimi koyması açısından bilimin hem devlet yapılanması altında kurumsallaşması gerektiğini hem de devletlerin merkezi teması olması gerektiğini vurgulamaktadır. Yine ütopyada bilimi, doğayı anlamanın değil ona hâkimiyet kurmanın bir parçası görmesi açısından Bacon’ın modern bilim anlayışını açık bir şekilde yansıttığı anlaşılmaktadır. Nitekim Bacon için bilgi ve güç aynı anlama gelmektedir.
KAYNAKÇA
Abbott, E. Francis Bacon An Account Of His Life and Works. London: Macmillan And Co., 1885.
Azak, Musa. “Francis Bacon’ın Epistemolojisi Işığında Kovid-19 Pandemisini Okumak”. Beytulhikme Uluslararası Felsefe Dergisi, Vol: 12, Sayı: 4, 1137-1158, 2022.
Azak, Musa. “Keşif Tabloları Düşüncesi Bağlamında Francis Bacon’ın Tümevarım Yönteminin İşleyişi”. Dört Öge, Sayı: 22, 119-137, 2022.
Bacon, Francis. Novum Organum. Çeviren. T. Kabadayı. Ankara: Bilgesu Yayıncılık, 2015.
Bacon, Francis. Yeni Atlantis. Çeviren. Ç. Dürüşken. İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2008.
Yazar : Musa AZAK (Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi)