bilim felsefesi

[Alm. Wissenschaftsphilosophie] [İng. philosophy of science] [Fr. philosophie des sciences]

Bilim felsefesi nedir ve uğraştığı konular. Bilim felsefesi, bağımsız bir disiplin olarak 20. yüzyılda ortaya çıkmıştır. Bilim felsefesi, bilim olan ve olmayanı ayırt etmek, bilimin ne olduğunu ortaya koymak için bilimin metotlarını, sınırlarını, gelişimini ele alan felsefe disiplini şeklinde tanımlanabilir. Ayrıca bilim felsefesi deyince genellikle doğa bilimleri akla gelmektedir. Alanın ortaya çıkışında çoğunlukla doğa bilimleri etkili olduğu için, bilim felsefesi deyince buradaki bilim daha çok doğa bilimlerine gönderme yapmaktadır. Ayrıca doğa bilimlerinde fizik felsefesi, biyoloji felsefesi gibi daha alt araştırma alanları olsa da bilim felsefesi en genel sorunlar üzerinde durur.

Bilim felsefesi, bilimin ne olduğunu, bilimde yöntem, bilimsellik, gerekçelendirme, keşif, nedensellik, tümevarım, tümdengelim gibi birçok konuyu kendine sorun edinir. Bu sorunlara bakıldığında bilim felsefesi, felsefe tarihinde çok eskilere kadar geri gitmektedir. Çünkü bilimin ne olduğu, bilginin ne olduğu, kesin bilginin mümkün olup olmadığı konuları felsefe tarihinde eski tarihlerden beri tartışılmaktadır.

Bilim felsefesi, bilginin özellikle değişmez hakikat bilgisinin ne olduğunu araştıran epistemoloji ile de çokça kesişir. Hatta bilim felsefesinin epistemoloji çalışması olduğunu savunanlar da vardır. Ancak bilimlerin bugün geldiği noktaya bakıldığında artık ikisinin büyük farklılıkları daha çok göze çarpmaktadır. Bilim felsefesi, bilgi olarak olgularla ilgili bilimsel teorileri ve bu teorilerin ele alındığı meta teorileri de konu edinir. Yani burada bilimsel gelişmeler, bilimsel teoriler felsefi açıdan ele alınıp değerlendirilir.

Bilim felsefesi, bilim tarihi alanıyla da yakından ilişkilidir. Hatta bilim felsefesi, bilim tarihindeki olayları farklı açılardan ele alıp değerlendirir, diyebiliriz. Yani bilim felsefesine malzeme veren bilim tarihidir. Bilim felsefecileri de doğal olarak örneklerini bilim tarihinden alırlar. Bilim felsefesine yön vermiş ve bilim felsefesi tarihini derinden etkileyen birkaç isim seçici olarak şöyle sıralanabilir.

1.Karl Popper (1902-1994), bilim felsefesinde yöntem teorisiyle çokça öne çıkmış ve birçok bilimi de etkilemiş bir isimdir. Popper, yanlışlamacılık metoduyla bilimde klasik anlamdaki yöntemlerden çok farklı bir kuram geliştirmiştir. O bilimsel olanla sahte bilimi ayırmak gerektiğini ve bilimsel olan önermelerin de duyusal içeriğe sahip olarak doğrulanabilirlikten ziyade yanlışlanabilirlikle ortaya konabileceğini düşünür. Dolayısıyla deneyim yoluyla çürütülemeyen, çürütülmesi mümkün olmayan önermeler bilimsel önermeler değildir. Ayrıca yanlışlanabilirlik sayesinde elimizde her zaman doğruluk değeri yüksek varsayımlar olacaktır.

2.Thomas Samuel Kuhn (1922-1996), 20. yüzyılda yazdığı Bilimsel Devrimlerin Yapısı eseriyle bilim felsefesinde yeni bir görüş uyandırmıştır.  Kuhn, bilimde klasik ilerleme fikri yerine paradigma değişimi denilen bilimsel devrim ile yol alındığını ileri sürmüştür. Dolayısıyla bilimsel devrim bir paradigmanın bırakılıp yerine yenisinin konulmasıdır. Mevcut paradigmalar artık sorunları çözemediğinde, yetersiz kaldığında bilimsel gelişmeler veya olguları açıklayacak daha iyi bir paradigma meydana çıkmaktadır. Kuhn’un bu paradigma fikri hem bilim felsefesinde çokça etkili olmuş hem de birçok bilimde bakış açısını değiştirmiştir.

3.Paul Karl Feyerabend (1924-1994) anarşist bilim felsefecisi olarak bilinir. Ona göre aklın doğru bilgiye ulaşmasında tek bir ölçüt yoktur. Bu yüzden o çoğulculuğu savunmaktadır. Feyerabend, bilimin değişmez ve evrensel kurallara göre yapılmasına karşıdır. Ayrıca bilimin tek üstün güç olduğu fikrini de kabul etmez. Aksine, tek bir otoriteden bahsedilemeyeceği bunun yerine çoğulcu görüş ve fikirlerin olması gerektiğini düşünmektedir. Ona göre akılcılık, evrensel ve tek geçerli kaynak değildir. Onun yerine “Ne olsa uyar” görüşüyle bilimde birçok farklı inanç ya da gelenek söz konusu olabilir. Feyerabend’e göre, akılcılığın tek gerçek otorite olduğuna ve bize doğruyu verdiğine dair de elimizde kanıt yoktur.

Bilimin sadece kendisini değil, aynı zamanda uygarlığımızdaki yerini, etikle, siyasetle, dinle ilişkisini anlamak için doğa bilimlerini, felsefeyi ve sosyal bilimleri de içeren bir araştırma alanına yani bilim felsefesine ihtiyaç vardır. Bu ihtiyaç da bilim ne kadar gelişirse gelişsin ortadan kalkacak gibi görünmemektedir.

KAYNAKÇA

Özkan, Cengiz İskender. Bilim Felsefesi. İstanbul: Say Yayınları, 2020.

Frank, Philipp. Bilim Felsefesi. Çeviren Dilek Kadıoğlu. İstanbul: Say Yayınları, 2017.

Kuhn, Thomas S. Bilimsel Devrimlerin Yapısı. Çeviren Nilüfer Kuyaş. İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2008.

Önerilen Kaynaklar

Feyerabend, Paul. Yönteme Karşı. Çeviren Ertuğrul Başer. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2017.

Demir, Ömer. Bilim Felsefesi. Ankara: Vadi yayınları, 2007.

Yazar : Elife KILIÇ (Kırklareli Üniversitesi)