Bonaventura, Aziz

[Lat. ve Alm. Bonaventura] [Fr. ve İng. Bonaventure]  

Yaşamı ve Eserleri. Fransisken rahip, teolog, filozof ve Kardinaldir. Gerçek ismi Giovanni Di Fidanza olan Bonaventura’nın tam doğum yılı bilinmemektedir. İtalya’da Bagnoregio’da yaklaşık olarak 1217-1221 yılları arasında doğmuş, 15 Temmuz 1274’te vefat etmiştir. Ölümünden çok sonra 1482’de Aziz ilan edilmiş, 1587’de Kilise Doktoru olarak tanınmış, Doctor Seraphicus ismiyle anılmıştır. Bir süre Fransisken Tarikatı’nın başı olarak görev yapmıştır, çokça seyahat etmiştir. Thomas Aquinas ile aynı dönemde yaşamış, aynı zamanlarda eğitimini tamamlamıştır. Thomas Aquinas’ın Aristotelesçiliği karşısında Bonaventura, Augustinusçu ve Yeniplatoncu yaklaşımı ile karşımıza çıkar. Kaynakları sadece Augustinus değildir, eserlerinde Aristoteles’in düşüncesinin yanısıra Arap ve Yahudi düşünürlerin etkileri de görülmektedir. Öne çıkan eserleri arasında Breviloquium, Itinerarium mentis in Deum, De reductione artium ad theologiam, Commentarius in Quatuor Libros Sententiarum Petri Lombardi sayılabilir.

Felsefesi. Bonaventura, ağırlıklı olarak teolojik çalışmalar kaleme almıştır. Thomas Aquinas gibi filozoflar üzerine yorumlar veya felsefi incelemeler yazmamıştır. Ancak teolojik eserleri, vaazları arasında felsefi meseleler içerisinde değerlendirilebilecek düşüncelerini bulmak mümkündür. Aristoteles ona göre sanıldığı gibi büyük bir deha değildir, kendi metinleri yerine hocaları aracılığıyla Aristoteles’in düşüncesini öğrenmeyi tercih etmiştir. Ancak bu Aristoteles’e veya onun yorumcularına yabancı olduğunu göstermez. Düşüncesinde ağırlıklı olarak Augustinusçu ve Yeniplatoncu etkiler görülmekle birlikte Aristoteles ile gerekli olan yerlerde hesaplaşmış, düşüncelerini eleştirmiştir.

Bilgi Anlayışı. Bonaventura için felsefe, akılsal bir ışıktır (lux). Bu ışığın kaynağı Tanrı’dır. İnsanın hakikate ulaşmasının koşulu, yaratılmış olanları bilebilme olanağını tanıyan en temel öge ışıktır. Bu düşüncesinin gelişiminde Grosseteste’nin etkilerini görmek mümkündür. Daha öncesinde benzer bir şekilde Augustinus’ta ışık ve hakikat arasında görülen ilişki, Bonaventura tarafından tekrar ve daha kapsamlı bir şekilde kurulur. Fizik dünya ve duyular insana ancak sınırlı bilgi sağlayabilir. Ancak hakikat bu sınırları aşmaktadır, o nedenle de fazladan bir basamağa, ilahi aydınlanmaya gereksinim duyar. İnsanın duyu organları ile başlayan bilme süreci, duyulanan nesnenin izleniminin oluşması ile devam eder. İzlenimler fizik dünyadaki nesneye dair veri taşırlar ancak bunlar nesnenin kendisini bilmek için yeterli değildir. İçerikleri tikel nesneye ilişkin sınırlı verilerdir. Bonaventura burada Thomas Aquinas gibi etkin akıl ve edilgin akıl düşüncesini benimser. Soyutlama ile etkin akıl anlaşılabilir formların ortaya çıkmasına olanak sağlar ve böylece edilgin aklın işlem yapabileceği bir nesne ortaya çıkar. Etkin akıl adeta bir ışık gibi şeyleri aydınlatır ve görülebilir, anlaşılabilir kılar. Böylece insanın bilmesi olanaklı hale gelir.

Varlık Anlayışı. Bonaventura’nın düşüncesinde ışık aslında epistemolojik bir araç olmanın çok ötesindedir. Eserlerinde maddi nesne üzerine incelemelerinde ışığın ilineksek bir form olarak bulunmadığını belirtir. Yaratılıştan itibaren ışık yaratımın bir parçasıdır ve yaratılanların temelinde yatan ilk formdur. Işık her şeydedir. Düşüncesinin böyle temel bir bölümünü oluşturan ışığın kaynağı ise Tanrı’dır. Bu düşüncesi Kutsal Kitabın ışığa verdiği önemle de ilgilidir. Işığın buradaki konumunu yeniden ve daha kapsayıcı bir şekilde yorumlar. Platoncu idealar düşüncesini de zamanındaki pek çok düşünür gibi kabul eder. Ona göre idealar Tanrı’nın zihnindedir. Bu ilahi örnekler dünyadaki yaşamın şemasını oluştururlar. İnsan bilme sürecinde de buraya ulaşmayı amaçlamaktadır.

Dört tür ışıktan bahsetmek mümkündür. En alt tür ışık, mekanik yetinin ışığıdır. Bir sonraki tür olan duyu algısının ışığı, bilgi sürecinde bahsedildiği gibi duyuların işlevlerini yerine getirmelerine olanak sağlayan ışıktır. Bir diğer ışık türü akılsal doğrulara ulaşmaya olanak tanıyan ışıktır. En üst tür ışık ise ilahi hakikatin ışığıdır.

Mistisizm. Bonaventura’ya göre, insanın Tanrı’ya ulaşması üç aşamalı bir yolculuktur. İlkin Tanrı’yı doğada etkilerinden, yaratımdaki kopyalardan yola çıkarak görmek mümkündür. Buna duyu organları olanak sağlarlar. İkinci olarak ruhta görmek mümkündür, zira insan ruhuyla Tanrı’nın imgesine ve sevgisine ulaşılır. Üçüncü olarak ise Tanrı kendini açar, aracısız bir şekilde bilgisini ulaştırır.

KAYNAKÇA

Bonaventure, De reductione artium ad theologiam, Works of St. Bonaventure, Trans. by. Sister Emma Theresa Healy, The Franciscan Institute, 1995.

Itinerium Mentis in Deum, Works of St. Bonaventure, Trans. by. Zachary Hayes, The Franciscan Institute Publications, 2002.

The Breviloquium, Works of St. Bonaventure, Trans. by. Dominic V. Monti, The Franciscan Institute Publications, 2005.

Çotuksöken, Betül; Babür, Saffet, Metinlerle Ortaçağda Felsefe, Bilgesu Yayıncılık, 2007.

Gilson, Etienne, Ortaçağ’da Felsefe, çev. Ayşe Meral, Doğu Batı Yayınları, 2021.

The Philosophy of St. Bonaventure, Trans. by. Dom Illtyd Trethowan, St. Anthony Guild Press, 1965.

Kenny, Anthony, Batı Felsefesinin Yeni Tarihi 2. Cilt Ortaçağ Felsefesi, çev. Şeyma Yılmaz, Küre Yayınları, 2022.

Yazar : F. Didem ÇOBAN SARI (İstanbul Üniversitesi)