Brahe, Tycho

Asıl adı Tyge olan Tycho Brahe, 1546-1601 yılları arasında yaşamış, astronomi aletlerinin geliştirilmesi, yıldızların konumlarının ölçülmesi ve sabitlenmesi konusundaki çalışmalarıyla keşiflerin yolunu açan Danimarkalı astronomdur.

Yaşamı. Tycho Brahe, köklü bir Danimarka-İsveç ailesine mensuptu. Tycho, ailesinin en büyük oğlu olarak 14 Aralık 1546'da (bugün İsveç sınırları için bulunan) Scania’daki Knudstrup’ta doğdu. Yedi yaşında Latince ve temel akademik bilgiler öğrenmeye başladı. 1559’da Kopenhag Üniversitesi’ne girerek retorik, felsefe ve hukuk eğitimi aldı. 21 Ağustos 1560’taki Güneş tutulmasının önceden tahmin edilmesi, onun astronomiye olan ilgisini tetikledi. Bu olay, gökbilimin doğruluğunu göstererek onda derin bir bilimsel merak uyandırdı. Kısa süre içinde Batlamyus’un Almagest ve Johannes Stadius’un Ephemerides eserlerini incelemeye başladı. Astronomi aletleriyle gözlem yapmayı öğrendi ve yıldızların konumlarını belirleme konusunda yetkinleşti. 1562’de amcası Jørgen Brahe tarafından Leipzig Üniversitesi’ne gönderildi. Amcası Tycho’nun devlet yönetimi alanında ilerlemesini umuyordu. Ancak Tycho, matematik ve astronomi alanındaki çalışmalarını sürdürerek bilimsel kariyerinin temellerini atmaya devam etti. Ağustos 1563’te Satürn ve Jüpiter’in kavuşumunu gözlemleyerek mevcut astronomi cetvellerinin hatalarını fark ettiği için bir düzeltme tablosu oluşturdu ve bu sayede sistematik gözlemlerin gerekliliğini kavradı. Yaptığı gözlemlerde basit aletler kullanarak açısal ölçümler yaptı ve daha sonra gelişmiş gözlem araçları temin etti. Tycho Brahe’nin bu dönemde yaptığı gözlemler ve hesaplamalar, modern astronomiye katkı sağlayacak sistematik gözlem yöntemlerinin temelini oluşturdu. 1600 yılı Şubat ayında Johannes Kepler, Tycho'ya asistanlık yapmaya başladı. Prag’da gözlemlerine devam eden Tycho 1601'de öldü. Tüm gözlemsel verileri son yıllarında öğrencisi ve asistanı olan Kepler’e kaldı.

Eserleri. De Nova et Nullius Ævi Memoria Prius Visa Stella (1573), Magnifico, Amplissimo Nobilissimoque Viro, Sapientia Doctrina (1585), De Mundi Aetherei Recentioribus Phænomenis Liber Secundus (1588), Epistolarum Astronomicarum Libri, Quorum Primus Hic Illustriss. et Laudatiss. Principis Gulielmi Hasssiae Landtgravii ac Ipsius Mathematici Literas, Unaque Responsa ad Singulas Complectitur (1596), Astronomiæ Instauratæ Mechanica (1598), Astronomiæ Instauratæ Progymnasmata, Quorum Hæc Prima Pars De Restitution Motuum (1610).

Yeni Yıldızın Keşfi. Kasım 1572 tarihinde Tycho, Cassiopeia takımyıldızında Venüs’ten daha parlak ve daha önce orada olmayan parlak bir yıldız keşfetti. Yeni yıldızı dikkatle gözlemleyen Tycho, yıldızın konumunu belirlemek için yeni tamamladığı sekstantıyla ölçümler yapmaya başladı. Bu yeni yıldız, yaklaşık 18 ay boyunca gözlemlenebilir kaldı. Farklı gözlem yöntemleri kullanarak yıldızın sabit bir konumda olduğunu belirledi. Yıldızın parlaklığı zamanla değişti. İlk görüldüğünde Venüs kadar parlaktı ve Kasım boyunca bu seviyede kaldı. Aralık'ta Jüpiter kadar parlak hale geldi, sonraki aylarda giderek sönükleşti. 1574'ün Mart ayına gelindiğinde tamamen görünmez oldu. Aynı zamanda yıldızın rengi de değişti. İlk başta beyazken, zamanla sarıya, ardından kırmızıya döndü ve sonunda soluk kurşuni bir renge büründü. Tycho, bu yıldızın konumunu ve hareketini analiz ederek onun bir kuyrukluyıldız olamayacağı, sabit yıldızlar küresinde yer alması gerektiği sonucuna vararak Kopernik'in teorisine destek sağlayan önemli gözlemler yaptı. Yıldızın büyüklüğü, parlaklığı ve renk değişimleri üzerine yaptığı gözlemlerle Aristotelesçi fizik anlayışına karşı çıkarak göklerin değişmez olduğu fikrini sorgulamıştır. Sonrasında yeni yıldıza dair gözlemlerini ve yanlış yorumlara karşı bilimsel açıklamalarını içeren kitabını Kopenhag’da 1573 yılında De Nova et Nullius Ævi Memoria Prius Visa Stella adıyla bastırdı. Kitabında ayrıca, yıldızın astrolojik etkilerini değerlendiren Tycho, onun büyük politik ve dini değişimlere işaret ettiğini öne sürmüştür. Ancak o, kehanetlerinde temkinli davranarak, kaderin tamamen yıldızlar tarafından belirlenmediğini, insanın özgür iradesinin ve Tanrı’nın gücünün bu etkileri aşabileceğini belirtmiştir. Tycho’nun gözlemleri, süpernovalar hakkındaki modern anlayışımıza önemli katkılar sağlamıştır. 1572'de görülen bu yıldız, günümüz astronomları tarafından bir süpernova olarak kabul edilmektedir.

Uraniborg Gözlemevi. Danimarka kralı II. Frederick, Hveen (Ven) adasını Tycho’ya tahsis etmeyi, çalışmaları için finansal destek ve adada ev inşa etmesi için gerekli imkanları sağlamayı teklif etmiştir. Teklifi kabul eden Tycho 22 Şubat 1576 yılında kendisiyle ünlenecek olan adaya ilk ziyaretini yaptığı günün akşamı Mars ile Ay’ın kavuşumunu ilk kez gözlemledi. Tycho gözlemevine astronomi perisi Urania’ya atfen Uraniborg adını vermiştir. Tycho’nun gözlem planları genişleyip daha çok genç araştırmacı yardım etmeye başlayınca, aynı anda çalışabilecekleri daha fazla gözlem odasına ihtiyaç duyulmuştur. Bu nedenle 1584'te rüzgâr etkisini en aza indirgeyecek şekilde tasarlanmış Stellæburgum (Stjerneborg) bir gözlemevi inşa edilmiştir. Hveen’de hava durumu ve ziyaretçilerin geliş-gidişleri hakkında günlük kayıtlar tutulmuştur. Ayrıca Tycho, farmasötik araştırmalar yapmış, ilaçlar hazırlamış ve bunları ücretsiz dağıtmıştır. 1584'te, Uraniborg’da kendi eserlerini basmak için bir matbaa kurmuştur. Uraniborg, mimarisi, gözlemevi, kütüphanesi, matbaası, laboratuvarı ve astronomik aletleriyle dikkat çekmiştir. 14 Aralık 1576’da doğum gününde güneş gözlemlerine başlamış ve bunu 20 yıldan uzun süre boyunca sürdürmüştür. Gözlemevi, bilimsel araştırmalara ve astronomi çalışmalarına adanmış Avrupa’daki ilk büyük merkezlerden biri olmuştur.   

1577 Kuyruklu Yıldızı. Tycho, 1577 yılında gözlemlenen parlak kuyruklu yıldız üzerine yaptığı sistematik gözlemlerle Aristotelesçi evren modeline meydan okumuştur. Dönemin hâkim görüşüne göre, kuyruklu yıldızlar Dünya atmosferine ait geçici olaylar olarak kabul edilmekteydi. Ancak Tycho, gerçekleştirdiği detaylı paralaks ölçümleri sonucunda, bu gök cisminin Ay’ın ötesinde, gezegenler arası boşlukta yer aldığını kanıtlamıştır. Bu bulgu, gök cisimlerinin yalnızca sabit kürelere bağlı olmadığını ve değişkenlik gösterebileceğini ortaya koyarak, o güne dek geçerli olan kozmolojik anlayışın yeniden değerlendirilmesini zorunlu kılmıştır. Tycho, Uraniborg’daki gözlemevinde geliştirdiği yüksek hassasiyetli astronomik aletlerle, kuyruklu yıldızın konumunu farklı tarihlerde kaydetmiş ve bu ölçümleri farklı gözlemcilerle karşılaştırarak doğrulamıştır. Tycho, ayrıca kuyruklu yıldızın belirgin bir yörüngesi olmadığını ve gökyüzünde doğrusal bir hareket sergilediğini tespit etmiştir. Bu gözlemler, Tycho’nun 1583’te geliştirdiği ve Kopernik ile Ptolemaios modelleri arasında bir sentez niteliği taşıyan Tychonic sistemin temellerini oluşturmuştur. Tycho, gözlemlerini ve analizlerini 1588’de yayımladığı De Mundi Aetherei Recentioribus Phænomenis Liber Secundus adlı eserinde detaylandırmıştır. Bu kitapta, yalnızca 1577 kuyruklu yıldızı değil, aynı zamanda 1580, 1582 ve 1585’te gözlemlenen diğer kuyruklu yıldızlar da ele alınarak, astronomik etkileri tartışılmıştır.

Tychonic Dünya Sistemi. Dünya evrenin merkezidir, Güneş, Ay ve yıldızlar dünyanın etrafında diğer beş gezegen ise Güneş’in etrafında döner. Dünya kendi etrafında yirmi dört saat içinde döner ve tüm gezegenleri de beraberinde taşır. Güneş, Merkür ve Venüs'ün yarıçapları güneş yörüngesinden daha küçük olan yörüngelerde hareket ettiği beş gezegenin yörüngelerinin merkezidir. Mars, Jüpiter ve Satürn'ün yörüngeleri ise dünyayı çevreler. Gezegenler herhangi bir katı küreye bağlı olmadıklarından, Mars ve Güneş'in yörüngelerinin birbirleriyle kesişmesine izin vermenin hiçbir tutarsızlığı yoktur. Çünkü yörüngeler gerçek değil, sadece geometrik temsillerdir. Tychonic sistem, Kopernik sisteminin benimsenmesini engellememiş aksine, Batlamyus modelinden Kopernik modeline geçişte bir köprü görevi görmüştür. Katı kristal küreler fikrini çürütmüş ve kuyrukluyıldız gözlemleri gibi bulgularla skolastik düşünceyi sarsarak modern astronominin temelini atan yaklaşımlara zemin hazırlamıştır.

KAYNAKÇA

Ball, Robert S. Great Astronomers. New York: Isaac Pitman&Sons, 1920.

Dreyer, John Louis Emil. Tycho Brahe A Picture of Scientific Life and Work in the Sixteenth Centruy. Edinburgh: Adam and Charles Black, 1890.

Eggen, Olin Jeuck. "Tycho Brahe". Encyclopedia Britannica, (10 Dec. 2024), https://www.britannica.com/biography/Tycho-Brahe-Danish-astronomer. çevrimiçi erişim: 11 Şubat 2025.

Gade, John Allyne.  The Life and Times of Tycho Brahe, New York: Princeton University Press, 1947.

Ronan, Colin. Bilim Tarihi Dünya Kültürlerinde Bilimin Tarihi ve Gelişmesi, Çeviren E. İhsanoğlu, F. Günergun, Ankara: Tübitak Yayınları, 2003.

Yazar : Öznur BAYRAK TEKİN (Sivas Cumhuriyet Üniversitesi)