doğalcılık

[Alm. Naturalismus] [Fr. naturalisme] [İng. naturalism] [Es. T. tabiyye]

Doğalcılık en genel anlamıyla en küçük atom altı parçacıklardan insan bilincinin karmaşıklıklarına kadar tüm olguların tek ve kapsayıcı bir doğal düzenin parçası olduğunu savunan felsefi bir dünya görüşüdür. Temelinde, gerçekliğin yalnızca doğal unsurlardan, ilke ve ilişkilerden oluştuğunu ve bunların deneyimci bilimlerin yöntemleriyle incelenip anlaşılabileceğini ileri sürer. Bu nedenle doğalcılık, evrenin işleyişine dair doğaüstü, ruhsal ya da ilahi açıklamalara başvuran yaklaşımlara karşıttır. Tek tip ve yekpare bir öğreti olmamakla birlikte tüm doğalcı yaklaşımlar ortak olarak doğa ötesi bir gerçekliğe başvurmaz ve dünyanın dünyevi terimlerle anlaşılması gerektiği yönünde bir bağlılığı paylaşır. Doğalcılığın iç içe geçmiş iki ana biçimi ayırt edilebilir: metafizik doğalcılık ve yöntemsel doğalcılık.

Metafizik Doğalcılık. Metafizik Doğalcılık (ontolojik doğalcılık olarak da anılır), doğrudan gerçekliğin doğasına ilişkin bir iddiadır. Fiziksel evrenin dışında hiçbir şeyin var olmadığını savunur. Bu görüşe göre doğaüstü varlıklar (tanrılar, ruhlar vb.), maddesiz bir ruh ya da aşkın bir alan yoktur. Var olan her şey madde ve enerjiden ve bunların uzay-zaman içindeki karmaşık düzenleniş ve etkileşimlerinden ibarettir. Bu açıdan yaşam ya da zihin gibi olgular fizikötesi bir tözün kanıtı olarak değil, son derece karmaşık örgütlenmiş fiziksel sistemlerden ortaya çıkan türeme (emergent) özelliklerdir. Örneğin, bir metafizik doğalcı, bilincin öznel olarak deneyimlense de nihayetinde beynin nörokimyasal süreçlerinin bir işlevi olduğunu ileri sürer.

Yöntemsel Doğalcılık. Yöntemsel Doğalcılık bilgi edinmenin en güvenilir yoluna dair bir ilkedir. Doğa bilimlerinin kullandığı sistematik gözlem, deney, hipotez test etme ve akran değerlendirmesi gibi yöntemlere bağlılığı ifade eder. Yöntemsel bir doğalcı bu ampirik yaklaşımın dünyaya dair güvenilir bilgi edinmenin en sağlam hatta belki de tek yolu olduğunu savunur. Bu tutum doğaüstünün imkânsız olduğuna önceden inanmayı gerektirmez; yalnızca doğaüstü iddiaların sınanamaz ve yanlışlanamaz olduklarını, bu yüzden akılcı araştırmanın kapsamı dışında kaldıklarını ileri sürer. Bu nedenle yöntemsel doğalcılık modern bilimin temel işleyiş ilkesini oluşturur ve bu ilke altında bilim, araştırdığı olgular için doğaüstü nedenler yokmuş gibi ilerler.

Tarihi. Doğalcılığın kökleri Antik Yunan düşünürleri Thales, Leukippos ve Demokritos’a kadar uzanır; bu düşünürler evreni tanrıların keyfi iradesiyle değil, su ya da atom gibi içkin unsurlarla açıklamaya çalışmışlardır. Ancak doğalcılığın modern biçimi, Aydınlanma ve Bilimsel Devrim’in bir ürünüdür. David Hume mucizelere ve ilahi müdahalelere dair geleneksel argümanları sorgulamış, 18. yüzyılda Baron d’Holbach ise bütünüyle materyalist ve ateist bir dünya görüşünü dile getirmiştir. Özellikle Charles Darwin’in doğal seçilim yoluyla evrim kuramı, yaşamın karmaşıklığını ve görünürdeki tasarımını bir tasarımcıya başvurmadan açıklayan güçlü bir doğalcı çerçeve sunmuştur.

Çağdaş Doğalcılık. Çağdaş doğalcılık farklı felsefi geleneklerde farklı yollardan dallanmıştır. Willard Van Orman Quine, epistemolojiyi doğa bilimlerinin bir parçası olarak gören “doğallaştırılmış epistemoloji” anlayışıyla, felsefenin bilimden bağımsız bir temele sahip olamayacağını ileri sürmüştür. David Armstrong metafizik düzlemde tüm varlıkların fiziksel gerçekliğe indirgenebilir olduğunu savunarak, evrensellerden zihinsel durumlara kadar her şeyi doğa yasaları çerçevesinde açıklamaya yönelmiştir. David Papineau ise doğalcılığı sistematik bir felsefi çerçeveye kavuşturarak hem ontolojik hem de yöntemsel düzeyde bilimin merkezi rolünü vurgulamıştır. Wilfrid Sellars doğalcılığı, insanın normatif kavrayışlarını da içine alan daha geniş bir perspektifte ele almış, “doğal düzen” ile “normatif düzen” arasındaki gerilimi çözmeye çalışmıştır. Bu düşünürlerin katkıları, doğalcılığın yalnızca metafizik bir tez değil, aynı zamanda bilgi kuramı, zihin felsefesi ve etik alanlarında da belirleyici bir yönelim olduğunu göstermektedir.

Doğalcılığın sorunları. Bununla birlikte doğalcılık çeşitli felsefi sorunlarla karşı karşıyadır. En kalıcı sorunlardan biri, Chalmers’ın bilincin “zor problemi” olarak isimlendirdiği, öznel, nitel deneyimlerin (qualia) bilinçsiz fiziksel maddeden nasıl ortaya çıktığı sorusudur. Eleştirmenler, beyin durumlarının yalnızca fiziksel bir betimlemesinin, kırmızıyı görmenin ya da acı hissetmenin nasıl bir şey olduğunu açıklamada yetersiz kaldığını ileri sürer. Diğer bir zorluk ise normatifliktir. Dünya yalnızca fiziksel neden ve sonuçlardan ibaretse, nesnel ahlaki doğrular, mantıksal zorunluluk ya da epistemik gerekçeler nasıl temellendirilebilir? Eleştirmenlere göre doğalcılık, “yapmalısın” türünden önermeleri (“dürüst olmalısın” gibi) yalnızca insan davranışlarının ya da tercihlerin betimine indirger ve böylece etik ve aklın temelini zayıflatır. Bu da doğalcılığa yöneltilen “bilimcilik”, yani bilimi tek bilgi kaynağı olarak yüceltme ve felsefe, sanat gibi diğer bilgi yollarının değerini küçümseme suçlamasına yol açar.

Sonuç. Sonuç olarak doğalcılık, çağdaş felsefede baskın konumunu sürdürmektedir; birçok düşünür için varsayılan ontoloji, bilim içinse tartışmasız yöntemdir. Doğalcılık, keşfedilebilir yasalara tabi bir evrenin tutarlı bir tasarımını sunar ve insanı bütünüyle doğal dünyanın bir parçası olarak görür. Yine de, doğaüstü olmayan bir evrende zihnin, ahlakın ve anlamın doğasına ilişkin derin sorularla uğraşmayı sürdürmektedir.

KAYNAKÇA

Quine, Willard Van Orman. 1969. “Epistemology Naturalized.” In Ontological Relativity and Other Essays, 69–90. New York: Columbia University Press.

Armstrong, David M. 1968. A Materialist Theory of the Mind. London: Routledge & Kegan Paul.

Papineau, David. 1993. Philosophical Naturalism. Oxford: Blackwell.

Sellars, Wilfrid. 1997 [1956]. Empiricism and the Philosophy of Mind. Edited by Richard Rorty and reprinted with an introduction by Richard Rorty and a study guide by Robert Brandom. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Yazar : Ömer Osman SARI (Kırklareli Üniversitesi)