Frankfurt Okulu
[Alm. Frankfurter Schule] [Fr. École de Francfort] [İng. Frankfurt School]
Terim, 1923'te Frankfurt'ta Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü (Institut für Sozialforschung) kurulmasıyla ilişkilendirilen felsefi ve toplumsal teori geleneğini ifade eder. Başlangıçta disiplinlerarası bir araştırma programı olan bu yaklaşım, zamanla ‘Eleştirel Teori’ olarak anılmaya başlanmıştır. ‘Eleştirel Teori’ kavramı, Okul'un direktörü Max Horkheimer'ın 1937 tarihli "Geleneksel ve Eleştirel Teori" (Traditionelle und kritische Theorie) başlıklı makalesiyle felsefi bir program olarak belirginleşmiştir.
Eleştirel Teori’nin Temel Hedefleri. Frankfurt Okulu, felsefi köklerini Kant, Hegel ve Marx'ın yanı sıra Freud, Weber ve Lukács gibi düşünürlerden alır. Horkheimer'a göre bir teori, ancak özgürleşimi (emancipation) amaçladığı ölçüde ‘eleştirel’dir. Bu bağlamda Okul'un temel hedefi, tahakkümü azaltıp özgürlüğü artırmayı amaçlayan bir toplum felsefesi geliştirmektir. Bu felsefe, toplum üyelerinin ‘iyi bir hayat’ yaşamasını engelleyen toplumsal patolojileri teşhis etmeyi ve çözmeyi birincil görevi olarak kabul eder. Geleneksel teorilerin aksine Eleştirel Teori, içinde geliştirildiği toplumsal ve tarihsel koşulların farkında olan ve bu koşulları dönüştürmeyi hedefleyen ‘dönüşlü’ (reflexive) bir yapıya sahiptir.
Kuruluşu ve Birinci Kuşak. Okul'un kurumsal yapısı, 3 Şubat 1923'te Hermann Weil'in bağışlarıyla kurulan Toplumsal Araştırmalar Enstitüsü'ne dayanır. Carl Grünberg'in ilk direktörlüğünün ardından, 1930'da Max Horkheimer'ın direktör olmasıyla Enstitü bugünkü kimliğine kavuşmuştur. Theodor W. Adorno, Herbert Marcuse, Erich Fromm ve Leo Löwenthal gibi isimlerin katılımıyla Okul'un ilk kuşağı şekillenmiştir. 1933'te Nazilerin iktidara gelmesiyle Enstitü kapatılmış, üyeleri önce Cenevre'ye, ardından 1934'te New York'a (Columbia Üniversitesi'ne bağlı olarak) göç etmiştir.
Sürgün ve Aydınlanma Eleştirisi. Avrupa'daki faşizm, Nazizm ve Stalinizm deneyimleri ile Amerika'daki sürgün yılları, Okul'un teorisini derinden etkilemiştir. İlk kuşak düşünürleri, Marksist teorinin öngördüğü işçi sınıfı devriminin neden gerçekleşmediğini ve kitlelerin nasıl totaliter rejimlere entegre olduğunu analiz etmiştir. Bu analiz, onları geleneksel Marksist politik ekonomiden uzaklaştırıp kültür, akıl ve otorite üzerine daha kötümser bir analize yöneltmiştir. Horkheimer ve Adorno'nun ortak eseri Aydınlanmanın Diyalektiği (1947), bu dönemin ana fikrini oluşturur: İnsanı özgürleştirmesi beklenen Aydınlanma aklı, doğaya ve insana hükmetme aracına dönüşerek kendi karşıtını (barbarlığı) üretmiştir. Bu dönemde ayrıca Adorno'nun Minima Moralia (1951) ve Marcuse'nin Tek Boyutlu İnsan (1964) gibi önemli eserleri yayımlanmıştır. Horkheimer ve Adorno, 1949'da Frankfurt'a dönerek ‘Enstitü’yü yeniden kurmuşlardır.
Sonraki Kuşaklar ve Yeni Yönelimler. Adorno'nun 1969'daki ölümünün ardından Okul, yeni kuşaklarla teorik yönelimini çeşitlendirmiştir. İkinci kuşağın en önemli temsilcisi olarak kabul edilen Jürgen Habermas, İletişimsel Eylem Teorisi (Theorie des kommunikativen Handelns, 1981) ile eleştirel odağı dil ve iletişimsel rasyonellik üzerine kaydırmıştır. Habermas'ın ardından gelen ve Axel Honneth, Seyla Benhabib, Rainer Forst gibi isimleri içeren üçüncü kuşak ise tanınma, adalet ve feminizm gibi yeni konuları Eleştirel Teori'nin gündemine taşımıştır. Habermas'ın öğrencisi olan ve 1997-2018 yılları arasında Enstitü direktörlüğü yapan Axel Honneth, Tanınma Uğruna Mücadele (Kampf um Anerkennung, 1992) adlı eseriyle ‘tanınma teorisini’ Eleştirel Teori için yeni bir normatif temel olarak sunmuştur.
KAYNAKÇA
Calhoun, Craig ve Joseph Karaganis. "Critical Theory". Handbook of Social Theory içinde, 179-200. Hazırlayan George Ritzer ve Barry Smart. London: Sage Publications, 2000.
Gordon, Peter E., Espen Hammer ve Axel Honneth. "Introduction". The Routledge Companion to the Frankfurt School içinde, xiv-xx. Hazırlayan Peter E. Gordon, Espen Hammer ve Axel Honneth. New York: Routledge, 2018.
Gülenç, Kurtul. Frankfurt Okulu: Eleştiri, Toplum ve Bilim. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2015.
Rush, Fred. "Chronology". The Cambridge Companion to Critical Theory içinde, xiii-xv. Hazırlayan Fred Rush. Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
Yazar : Mete Han ARITÜRK (Dokuz Eylül Üniversitesi)