Gassendi, Pierre

Pierre Gassendi (1592-1655), 17. yüzyılın önde gelen Fransız filozofu ve bilim insanıdır. Felsefe tarihinde Epiküros’un atomizmini Hıristiyanlık ile uzlaştırma çabası, deneyciliği ve Aristotelesçiliğe karşı eleştirileriyle tanınır.

Yaşamı ve Eserleri. Gassendi, 22 Ocak 1592’de Champtercier köyünde, bir çiftçi ailesinin çocuğu olarak doğdu. 1599’dan 1607’ye kadar Collège de Digne’de eğitim gördü ve Latince öğrendi. 1609’dan itibaren Université d’Aix’de felsefe ve teoloji eğitimi aldı. Daha sonra rahip olmuştur.

Gassendi’nin ilk önemli eseri 1624’te yayımlanan Exercitationes Paradoxicae Adversus Aristoteleos’tur. Bu eser, dönemin Aristotelesçiliğine karşı yöneltilmiş olup, nominalizm ve şüpheciliği öne çıkarır. Gassendi  Digne Başrahibi Gaultier’den astronomi öğrendi ve 1618’den son günlerine kadar astronomik gözlemler yaptı. 1630’da Robert Fludd’un felsefesine karşı yazdığı Epistolica Exercitatio’yu yayımladı. 1632’de Kepler’in Merkür geçişi tahminini doğruladığı Mercurius in sole visus ve 1642’de De apparente magnitudine solis humilis et sublimis eserlerini yayımladı. 1640’ta, Galileo’nun mekaniği ve Kopernik teorisine etkileri hakkında iki mektup şeklinde De motu impresso a motore translato’yu yazdı. Mersenne’in isteği üzerine Descartes’ın Meditasyonlar’ına itirazlar yazdı. Bu itirazlar ve yanıtları, Gassendi’nin onayıyla 1644’te Disquisitio metaphysica adıyla yayımlandı. 1645’te Collège Royal’de matematik profesörü oldu. Gassendi’nin Epiküros felsefesini canlandırma projesi 1647’de De vita et moribus Epicuri ile başladı. 1649’da ise Diogenes Laertius’un 10. kitabına kapsamlı yorumlarını içeren Animadversiones in decimum librum Diogeni Laertii yayımlandı. Sistematik eseri olan Syntagma Philosophicum ölümünden sonra yayımlandı. Bu eser; Mantık, Fizik ve Etik bölümlerinden oluşuyordu.

Gassendi’nin felsefi projesi, Aristotelesçi skolastisizmi yıkmak ve yerine Hıristiyan inancıyla uyumlu hale getirilmiş Epiküros atomizmini koymaktı. Exercitationes’te (1624) Aristotelesçiliğe karşı nominalizmi ve şüpheciliği öne sürdü. Aristotelesçi skolastik mantığın “hiçbir yeni keşfe yol açmadan sadece söz kalabalığı yarattığını” ve scientia doktrininin imkânsız olduğunu savundu, çünkü insan zihninin özlerin bilgisine ulaşma yetisi ona göre sınırlıydı.

Gassendi, Epiküros’un felsefesini Hıristiyan teolojisiyle bağdaşmayan yönlerinden -tanrıların dünyaya kayıtsızlığı, ruhun ölümsüzlüğünü reddedişi ve katı determinist atomculuk vb.- arındırarak, onu Hıristiyan düşüncesiyle uyumlu bir biçimde yeniden kurmaya çalışır. Buna göre atomların ebedi ve yaratılmamış olduğu doktrinini reddederek, atomların Tanrı tarafından yaratılmış olduğunu savunur. Böylece mekanistik açıklamaların kapsamını sınırlandırarak, insan ruhunun maddi olmadığını ve ölümsüzlüğün Tanrı tarafından bahşedildiğini kabul eder.  Evrenin hareketli atomların rastgele etkinliği sonucu değil, tasarım ve İlahi Takdir ile ortaya çıktığı konusunda ısrar etmiştir. Bu açıdan Gassendi, Epikürcülüğün Hıristiyan filozoflar için Aristotelesçilikten daha kullanışlı olduğunu öne sürmüştür.

Felsefe, Bilim, Teoloji Görüşleri. Gassendi’nin epistemolojisi, şüphecilik ve dogmatizm arasında ılımlı bir yol sunar. Bilginin tek kaynağının duyular olduğunu savunur. Ona göre tümellerin veya özlerin bilgisine sahip olamayız, çünkü dünyada sadece tikel şeyleri algılayabiliriz. Özlerin bilgisinin imkansızlığı göz önüne alındığında, bilimsel açıklamaların kesin değil, olası olduğunu savunur. Onun teolojisi açısından özleri ve hakikati sadece Tanrı bilebilir.

Gassendi’nin atomizmi, Epiküros’tan ödünç aldığı, ancak yaratılmış atomlara dayanan bir atom ve boşluk teorisidir. Atomlar, katı, bölünmez ve cismani parçacıklardır. Atomlar, Descartes’ın eylemsiz madde görüşünün aksine, içsel bir hareket ilkesiyle donatılmıştır. Bu hareket gücü yaratılış anında Tanrı tarafından verilmiştir. Gassendi, Epikürcü geleneği Hıristiyanlıkla uyumlu hale getirme çabası içinde, uzay ve zamanı Aristotelesçi töz/ilinek anlayışının ötesinde, mutlak, sonsuz ve hareketsiz varlıklar olarak yorumlar.

Gassendi, teolojik gerekliliklere uyum sağlamak için ikili bir ruh yapısı benimser. İlki, ısı veya aktif, ince atomlardan oluşan maddi bir ruhtur. Diğeri ise yüksek düzeyli bilişsel işlevlerden sorumlu, maddi olmayan ve inanç gereği ölümsüz bir ruhtur. Bu bağlamda Gassendi, voluntarizmi benimsemektedir; Tanrı’nın mutlak gücünün doğal düzen üzerindeki önceliğini vurgular. Evrendeki düzen, Tanrı’nın koşulsuz iradesine bağlıdır. Epiküros’un öğretisinin aksine, Tanrı’nın varlığının evrenin büyüklüğü, düzeni, çeşitliliği, güzelliği ve uyumu yoluyla doğal akıl yürütme ile anlaşılabileceğini savunur.

Gassendi, 17. yüzyıl felsefesinin, özellikle Britanya deneyciliğinin ve bilim felsefesinin şekillenmesinde etkili olmuştur. Gassendi’nin empirizmi ve duyumculuğu, Locke’un ideler teorisinin gelişimini kayda değer ölçüde etkilemiştir. Gassendi’nin etik ve politik konulardaki düşünceleri, sonraki yüzyıl düşüncesi için temel teşkil edecek tezlere yol açmıştır. Skolastik kesinliğin reddedilmesiyle birlikte ampirizm ve şüphecilik, bilimsel açıklamaların arayışına yol açmış; bu durum, deneye ve gözleme dayalı yeni bir felsefe hareketine ve bilimsel gelişmelere zemin hazırlamıştır.

KAYNAKÇA

Gassendi, Pierre. Syntagma Philosophicum. Opera Omnia içinde, Cilt 1, Apud Joannem Cajetanum Tartini & Sanctem Franchi, 1727.

Lennon, Thomas M. The Battle of the Gods and Giants: The Legacies of Descartes and Gassendi, 1655-1715. Princeton-Oxford: Princeton University Press, 2016.

LoLordo, Antonia. Pierre Gassendi and the Birth of Early Modern Philosophy. Cambridge: Cambridge University Press, 2006.

Wilson, Catherine. Epicureanism at the Origins of Modernity. Oxford; New York: Oxford University Press, 2008.

Woolhouse, Roger Stuart. Ampirist Filozoflar. Çeviren Gökhan Murteza. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2019.

Yazar : Arda TELLİ (İstanbul Üniversitesi)