Kopernik devrimi

[Alm. kopernikanische Wende] [İng. Copernican Revolution] [Fr. révolution copernicienne]

Kopernik devrimi, evrenin dünya merkezli (geosantrik) anlayışından Güneş merkezli (heliosantrik) anlayışa geçişi ifade etmektedir. Bu yeni teori 16. yüzyılda Polonyalı gökbilimci Nicolaus Copernicus tarafından ortaya konmuştur. Bu yeni bakış açısı ile aynı zamanda modern bilimin de temelleri atılmıştır. Copernicus öncesi de güneş merkezli evren sistemi, örneğin M. Ö. 5. yüzyılda Philolaus gibi felsefeciler tarafından savunulmuş olsa da Copernicus bunu daha kapsamlı bir şekilde ortaya atan ilk kişi olmuştur. Ptolamaios’un savunduğu ve uzun yüzyıllar kabul edilen yer merkezli evren görüşü, Copernicus’un ortaya attığı yeni görüşle ters yüz olmuş ve dünyanın merkezde olduğu fikri reddedilip Güneş’in merkezde olduğu ve dünya ile diğer gezegenlerin de onun etrafında döndüğü görüşü geliştirilmiştir. Copernicus, De Revolutionibus Orbium Coelestium (Göksel Kürelerin Devinimleri Üzerine, 1543) isimli eserinde dünyanın diğer gezegenlerden biri gibi olduğunu, evrenin merkezinde yer almadığını, asıl Güneş’in evrenin merkezinde olduğunu, Aristotelesçi evreni bozmadan sadece bu gök cisminin yerlerini değiştirerek ortaya atmıştır.  

Güneş merkezli evren sistemi, her ne kadar niteliksel olarak bazı sorunları çözse de bazılarını da çözememiştir. Bu sorunlar, daha sonraki çalışmalarla desteklenip çözülecektir. Ayrıca dünya kendi ekseni etrafında 24 saatte bir dönüyorsa üzerindeki tüm nesneleri, insanlar da dahil nasıl oluyor da fırlatmadan dönebiliyordu? Buna ek olarak dünyayı içeren kristal kürenin neden Güneş’in etrafında döndüğü hala sorun olarak duruyordu. O dönemdeki fizik bu sorunları çözmeye yeterli değildi. Ayrıca Copernicus Aristotelesçi bazı öğeleri hala koruyarak görüşünü geliştirmiştir. İşte tüm bunlar bir yandan büyük bir değişimi getirirken diğer taraftan bunu temellendirecek başka çalışmalara da ihtiyaç doğuyordu.

Modern bilimin öncüleri olarak genellikle Copernicus, Galileo, Kepler ve Newton kabul edilir. Copernicus’un güneş merkezli evren sisteminin Aristoteles ve Ptolemaios’un yer merkezli evren sisteminin yerine geçmesi astronomide büyük bir devrim olarak kabul edilir.  Özellikle Copernicus’un Ortaçağ biliminden ayrıldığı konu, yerin gerçek fiziksel bir devinimi olduğu konusunda ısrar etmesi ve bunu metodolojik bir akılcılıkla birleştirmesidir. Bu bağlamda Copernicus devrimi, modern bilimsel devrimin de ilk adımı olarak kabul edilir. Ptolemaiosçu evren sistemi hem Ortaçağ boyunca etkili oluş hem de Katolik kilisesinin de resmî öğretisi olarak kabul edilmiştir. Bu teoriye göre dünya evrenin merkezinde yer alırken, güneş ve diğer bütün gökcisimlerinin bu merkezde hareketsiz duran yerin etrafında döndüğüne inanılıyordu. Copernicus’un Güneş merkezli evren görüşü kilise tarafından yasaklansa da Galileo ve Kepler bu modeli biraz daha geliştirmişler, yaptıkları çalışmalar ve edindikleri bulgularla Copernicusçu Güneş merkezli evren sistemini desteklemişlerdir.

Kopernik devriminin esas önemi, Koyre’nin de vurguladığı üzere, dünyayı merkezde duran ve hareketsiz bir şey olmaktan çıkararak, Güneş’in merkezde olduğu bir evren sistemi önerisi ile eski Ptolemaiosçu görüşe şüphe düşürmekti. Aynı zamanda hiyerarşik yapıya da büyük eleştiri ve soru işaretleri getirmiştir.

“Kopernik gökbiliminin ezici bilimsel ve felsefi önemi üzerinde diretmem gereksizdir –bir gökbilim ki, yeryüzünü dünyanın özeğinden uzaklaştırıp gezegenlerin arasına koymakla, geleneksel kozmik dünya-düzeninin asıl temellerini yıkmış, bu sonuncunun hiyerarşik yapısını ortadan kaldırmış, göksel değişmez varlık alanı ile değişim ve bozulmanın dünyasal ya da ay-altı bölgesi arasına getirdiği nitel ayrıma son vermiştir.” (Koyre, 1998:29)

Anlaşıldığı üzere, dünya merkezli evren sisteminden Güneş merkezli evren sistemine geçişi ifade eden Kopernik devrimi, sadece basit anlamda bir astronomik teori değildir. Bu anlayış aynı zamanda nitel farklılıkları ortadan kaldırdığı gibi dünyanın da diğer gök cisimleri gibi sıradan olduğunu gözler önüne sermiştir.

KAYNAKÇA

Brush, Stephen G. “Copernican Revolution”. Britannica. https://www.britannica.com/topic/Copernican-Revolution 23.11.2025.

Copernicus, Nicolaus. Göksel Kürelerin Devinimleri Üzerine. Çeviren C. Cengiz Çevik. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları, 2010.

“Heliocentirism”. https://www.britannica.com/science/heliocentrism Çevrimiçi. 21.10.2025.

Koyré, Alexandre. Kapalı Dünyadan Sonsuz Evrene. Çeviren Aziz Yardımlı, İstanbul: İdea Yayınevi, 1998.

Özkan, Cengiz İskender. Bilim Felsefesi. İstanbul: Say Yayınları, 2020.

Yazar : Elife KILIÇ (Kırklareli Üniversitesi)