La Mettrie, Julian Offray de

Fransız hekim ve materyalist filozof (1709-1751).

Hayatı. 1709’da Fransa’nın Saint-Malo kentinde doğan La Mettrie, Cizvit okullarında eğitim aldıktan sonra Paris’te tıp öğrenimi gördü. Daha sonra Leiden’de Herman Boerhaave’nin yanında çalışarak dönemin mekanik fizyoloji anlayışından etkilendi. Mesleki yaşamına askeri hekim olarak başlayan La Mettrie, bu süreçte insan bedeninin işleyişine dair doğrudan gözlemler yaptı. 1745’te L’Histoire naturelle de l’âme (Ruhun Doğal Tarihi) adlı eseri yayımlandı. Ancak asıl yankıyı 1747 tarihli L’Homme Machine (Makine İnsan) ile uyandırdı. Bu eser, Katolik otoritelerin ve rasyonalist filozofların tepkisini çekince düşünür önce Hollanda’ya ardından da II. Friedrich’in daveti üzerine Prusya’ya geçti. Kralın koruması altında Berlin’de yaşayan La Mettrie, 1751’de burada hayatını kaybetti. Yaşamının son döneminde Fransız materyalist düşüncesi üzerinde etkili olmuş ve ahlaki görüşleriyle tartışma yaratmıştır.

Makine İnsan Öğretisi. La Mettrie’nin felsefesinin temelinde insanın bütünüyle maddi bir varlık olduğu iddiası bulunur. Düşünür, bedenin mekanik işleyişine ilişkin tıbbi gözlemlerini zihinsel süreçlere uygulayarak insanı doğanın ürettiği karmaşık bir organizma olarak yorumlar. Kendi geçirdiği ateşli bir hastalık sırasında bilincinde yaşadığı değişimleri dikkatle gözlemlemesi, zihnin bedene bağımlılığına dair kanaatini güçlendirmiştir. Ona göre düşünme, hatırlama ve karar verme gibi zihinsel faaliyetler fiziksel süreçlerin ürünüdür; zihinsel yaşam bağımsız bir ruh tözüne dayanmaz.

L’Homme Machine’de insan zihninin hayvanlarınkinden niteliksel olarak farklı olmadığını, yalnızca daha gelişmiş bir fizyolojik organizasyonun sonucu olduğunu ileri sürer. Descartes’ın hayvanları makine olarak görmesini radikal biçimde genişleten La Mettrie, bu yaklaşımı insanlara da uygular. Böylece ruh-beden ikiliğini tümüyle reddeder; düşünce, beynin işleyişinin bir fonksiyonudur ve bedenden bağımsız bir varlık alanı yoktur. Ona göre ruh kavramı açıklayıcı gücü olmayan metafizik bir isimdir.

Zihin-Beden İlişkisi ve Materyalizmi. La Mettrie’nin materyalizmi tek bir tözün farklı biçimlerde ortaya çıkması düşüncesine dayanır. Bu töz maddidir ve zihinsel süreçler maddi değişimlere indirgenebilir. Dolayısıyla zihin, bedenin niteliksel olarak farklı bir ilkesi değil, fiziksel yapının karmaşık bir tezahürüdür. Uyarıcı maddelerin davranışı değiştirebilmesi, hastalıkların düşünme gücünü etkilemesi veya fizyolojik durumların duygu hallerini dönüştürmesi zihinsel süreçlerin maddi temellerini ortaya koyar. Bu yaklaşım, Kartezyen düalizme karşı dönemin en radikal eleştirilerinden biridir. İnsan ile hayvan arasında kesin bir ayrım gören rasyonalist düşünceye karşı La Mettrie, insanın biyolojik bir sürekliliğin parçası olduğunu savunur. İnsanın üstünlüğü, doğaüstü bir ruhta değil, organizmasının gelişmişliğindedir. Bu düşünce, 18. yüzyıl Fransız materyalizminin temel argümanlarından birini oluşturmuştur.

Ahlak Anlayışı. La Mettrie’ye göre ahlak, doğaya içkin bir haz-acı dengesine dayanır. İnsanın mutluluğu doğayla uyum içinde yaşamaktan ve haz veren etkinlikleri akıl ölçüsünde sürdürmekten geçer. Aşkın bir iyi fikrine veya rasyonalist bir görev ahlakına gerek yoktur; ahlaki davranış, canlı varlıkların doğasında bulunan mutluluk eğiliminin uzantısıdır. Bu nedenle La Mettrie’nin etik görüşü, hazcılığın doğalcı bir yorumu olarak değerlendirilebilir. Hazza yönelimi kötüleyen anlayışlara karşı çıkar ve erdemi, doğanın sunduğu zevkleri ölçülü biçimde değerlendirebilme yetisiyle ilişkilendirir.

Düşünsel Etkisi ve Eleştiriler. La Mettrie’nin görüşleri kendi döneminde büyük bir tepkiyle karşılanmış, kimi çevrelerde ahlaki yozlaşmayı teşvik ettiği gerekçesiyle eleştirilmiştir. Aşırı indirgemeci bulunması da sık rastlanan bir eleştiri olmuştur. Bununla birlikte düşünür, Diderot, d’Holbach ve Helvetius gibi 18. yüzyıl Fransız materyalistleri üzerinde önemli bir etki yaratmıştır. Bu düşünürler, La Mettrie’nin biyolojik temelli insan görüşünü toplumsal ve ahlaki alanlara da uyarlayarak geliştirmiştir.

20. ve 21. yüzyılda zihin felsefesi, nörobilim ve yapay zekâ alanlarındaki tartışmalar La Mettrie’ye yeniden ilgi doğurmuştur. Özellikle zihinsel süreçlerin biyolojik temellerine yönelik modern araştırmalar, onun bazı materyalist varsayımlarının öngörülü olduğunu düşündürmektedir. Bununla birlikte öznel deneyimin indirgenemezliği (qualia), bilinçli farkındalık ve hesaplama modellerinin sınırları gibi alanlarda yapılan çağdaş tartışmalar La Mettrie’nin indirgemeci yaklaşımının eksik kaldığını göstermektedir. Yapay zekâ bağlamında güçlü yapay zekâ savunularının insan zihninin bütünüyle fiziksel süreçlerle açıklanabileceği yönündeki iddiaları, La Mettrie’nin görüşleriyle paralellik gösterir, ancak John Searle’ün “Çince Odası” gibi argümanlar bu yaklaşımın yetersiz olabileceğine işaret eder.

KAYNAKÇA

Cevizci, Ahmet. Aydınlanma Felsefesi. İstanbul: Say Yayınları, 2023.

Cevizci, Ahmet. Felsefe Tarihi: Thales’ten Baudrillard’a. İstanbul: Say Yayınları, 2022.

Descartes, René. Meditasyonlar: Metafizik Üzerine Düşünceler. Çeviren Çiğdem Dürüşken. İstanbul: Alfa Yayınları, 2024.

Descartes, Rene. Ruhun Tutkuları. Çeviren Murat Erşen. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2022.

La Mettrie, Julian Offray de. Makine İnsan. Çeviren Aslı Avcan ve Enfal Erkan. İstanbul: Fol Kitap, 2022.

Searle, John Rogers. “Minds, Brains and Programs”, Behavioral and Brain Sciences 3, no. 3 (1980): 417-457.

Stoljar, Daniel. “Physicalism”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy.  https://plato.stanford.edu/entries/physicalism/.  Çevrimiçi Erişim. 25 Mayıs 2021.

Wellman, Kathleen. La Mettrie: Medicine, Philosophy, and Enlightenment. Durham: Duke University Press, 1992.

Yazar : Sıla ÖZDEMİR GIULIANI (Erzurum Teknik Ünive