mantıksal deneycilik

[Tr. Alt. mantıksal empirizm] [Alm. logischer Empirismus][Fr. empirisme logique] [İng. logical empiricism] 

Yirminci yüzyılın ilk yarısında ortaya çıkan, Moritz Schlick’in Viyana Çevresi ile Hans Reichenbach’ın başını çektiği Berlin Çevresi’ni [Alm. Berliner Gruppe] içine alan felsefi hareket. Bu hareketin temsilcileri, dönemin bilimsel gelişmelerini kavrama hususunda geleneksel empirizmin ve transandantal idealizmin uygun bir düşünsel çerçeve sağlayamayacağına inanmış; Gottlob Frege, Ludwig Wittgenstein, Ernst Mach ve Henri Poincaré gibi isimlerin çalışmalarından faydalanarak, yaşadıkları dönemde ortaya çıkan yeni fiziğin mantıksal, kavramsal ve metodolojik veçheleri üzerinde çalışmışlardır. Hareketin birçok üyesi Nasyonal Sosyalizm’in yükselişiyle beraber Orta Avrupa’dan kaçmak zorunda kalmıştır. 1940’lara gelindiğinde Rudolf Carnap, Herbert Feigl, C. G. Hempel gibi isimler Amerika Birleşik Devletleri’ndeki üniversitelerde pozisyon bulmuştur. 5 yıl süreyle Türkiye’de görev yapan Hans Reichenbach ise 1938 yılında bu isimlerin yanına katılmıştır. Mantıksal deneyciliğin formüle ettiği bazı sorular çağdaş bilim felsefesi için halen geçerliliğini korurken, bu sorulara vermiş oldukları yanıtların nadiren benimsendiği ileri sürülebilir.

Terminoloji. Bilim felsefesi literatüründe ‘mantıksal deneycilik’ genellikle ‘mantıksal olguculuk’ ile eşanlamlı olarak kullanılır. Ne var ki, bu iki terimin birbirlerinin yerine geçip geçemeyeceği konusu tartışmalıdır. Reichenbach’a göre Viyana Çevresi mantıksal olguculuğa, Berlin Çevresi ise mantıksal deneyciliğe yakındır. Ona göre bunun temelde iki nedeni vardır. İlki, Viyana Çevresi üyelerinin doğrulama ölçütüne ve mutlak kesinlik idealine sıkı sıkıya bağlı olmasıdır. Berlin Çevresi ise olasılık/tümevarım sorununu ve bilimsel gerçekçiliği merkeze almaktadır. İkinci olarak, Viyana Çevresi daha çok mantıksal analizle ilgilenirken, Berlin Çevresi deneysel ve bilimsel bilgiye dayalı çalışmalar yürütmektedir. Şüphesiz Reichenbach’ın bu ayrımı, Wesley Salmon gibi istisnalar dışında, genel bir kabul görmemiştir. Kimi itirazlar, Viyana Çevresi hareketine mensup birkaç isim dışında, hiç kimsenin kendisini mantıksal pozitivist olarak addetmediği yönündedir. Keza Viyana Çevresi, tüm üyeleriyle hemfikir biçimde, doğrulama ölçütüne ve mutlak kesinlik idealine sıkı sıkıya bağlı değildir. Dolayısıyla, bu nitelendirmeler Reichenbach tarafından empoze edilmiş suni bir karakterizasyon olarak değerlendirilmektedir.

Temel görüşler. Mantıksal deneycilik için deneyim (ya da deney) son derece hayati bir role sahiptir. Bir iddianın anlamlı olup olmadığını gösterebilmek için başvurulacak kriter, söz konusu iddianın deneyimde doğrulanabilme koşullarıdır. Dolayısıyla anlamlı bir iddiada bulunmak için empirik delillere başvurmak ya da en azından söz konusu iddiayı empirik açıdan doğrulamanın herhangi olası bir yolunu göstermek elzemdir. Ne var ki, bu doğrulama basit ve katı bir doğrulama değildir. Mantıksal deneyciler henüz doğrulanmamış öndeyisel ifadelere de yer açmaktadır, çünkü dolaysız olarak doğrulanamasa da anlamlı olan birçok önerme bulunmaktadır. Mantıksal deneycilere göre bilim, anlamlı önerme üretme konusunda en başarılı etkinliktir. Bununla birlikte, bilimin deneyimde doğrulanamayacak ancak deneyimi organize etmek için kullandığı matematik ve mantık gibi araçlar da bulunmaktadır. Matematik ve mantık deneysel içeriklerimizi, çelişkilere yol açmadan düzenlediği için üzerinde uzlaşılan kurallar bütününü ifade eder. Mantıksal deneycilere göre deney/deneyim ve mantık/matematik bütünüyle insan bilgisine uygulanması gereken nesnel ve bütünlüklü bir sistem temin etmektedir.

Politik boyut. Mantıksal deneycilik bazı kesimler için yalnızca mantık ve deneyim ile ilgilenen ve bu yönüyle topluma mesafeli bir felsefe projesidir. Ne var ki, bu uygun bir nitelendirme değildir. Mantıksal deneyciler, kendilerini salt akademik bir misyonla sınırlamamışlar; bunun yanı sıra içinde bulundukları toplumu ve hatta bütünüyle insanlığı aydınlatma gibi bir görev de üstlenmişlerdir. Son derece yıkıcı bir dünya savaşı sonrasında — ve bir yenisinin de ayak seslerinin duyulduğu bir periyotta— insanlığı karanlığa sürükleyebilecek derin metafizik ve kontrolsüz retorikten halkı kurtarmak amacıyla, bilimsel bir dünya görüşü tesis eden mantıksal deneyciler, felsefeyi entelektüel bir egzersiz değil, toplumsal ve entelektüel reformun bir aracı olarak görmüşlerdir. Örneğin Berlin Çevresi’nden Reichenbach, sosyalist öğrenci hareketlerinde aktif olarak yer alırken; Viyana’daki Otto Neurath, bilimsel ve sosyalist çizgilerde örgütlenmiş bir toplumunun imkânı üzerine çalışmaktadır. 1929 yılında yayımlanan Wissenschaftliche Weltauffassung: Der Wiener Kreis (Bilimsel Dünya Görüşü: Viyana Çevresi) adlı ünlü manifestoda, toplumsal ve ekonomik dönüşüm çağrısının yanı sıra eğitim reformu gibi meselelere de değinilmesi mantıksal deneyciliğin politik tutumunu belirgin bir biçimde yansıtmaktadır.

KAYNAKÇA

Uebel, Thomas. “The Development of Logical Empiricism.” içinde The Routledge Companion to Philosophy of Social Science, ed. Lee McIntyre and Alex Rosenberg, 41–54. New York: Routledge, 2017.

Uebel, Thomas. “‘Logical Positivism’— ‘Logical Empiricism’: What’s in a Name?” Perspectives on Science 21/1 (2013): 58–98.

Sandner, Günther. “Political Polyphony: Otto Neurath and Politics Reconsidered.” içinde European Philosophy of Science – Philosophy of Science in Europe and the Viennese Heritage, ed. the Vienna Circle Institute Yearbook Editorial Board, 211–222. Cilt. 17, Vienna Circle Institute Yearbook. Dordrecht: Springer, 2013.

Hahn, Hans, Otto Neurath & Rudolf Carnap. “Bilimsel Dünya Anlayışı: Viyana Çevresi.” içinde Viyana Çevresi Program Yazıları, çev. Hasanhan Taylan Erkıpçak, 27–55. İstanbul: Pinhan Yayıncılık, 2019.

Parrini, Paolo, Wesley C. Salmon &Merrilee H. Salmon, eds. Logical Empiricism: Historical & Contemporary Perspectives. Pittsburgh, PA: University of Pittsburgh Press, 2003.

Yazar : Mustafa Efe ATEŞ (MSKÜ)