Ockhamlı William

[Alm. Wilhelm von Ockham] [Fr. Guillaume d'Ockham] [İng. William of Ockham] [Lat. Guillelmus de Ockham] Doctor Invincibilis

Yaşamı ve Eserleri. Ockham’ın Usturası ile anılan Ockhamlı William, Thomas Aquinas ve Johannes Duns Scotus ile dönemdaştır ve ortaçağın en hareketli zamanlarından Skolastik dönemin önde gelen filozoflarındandır. Fransisken tarikatına mensuptur. Yaklaşık 1285-1288 yılları arasında İngiltere’nin Surrey bölgesinde Ockham’da doğmuştur. Yaşamının ilk zamanlarına ilişkin pek fazla bilgi yoktur. Oxford’da eğitim görür ve ardından dersler vermeye başlar. 1324 yılında çeşitli suçlamalar sebebiyle o dönem Avignon’da bulunan papalığa çağırılır. 1329 yılı civarında bazı Fransiskenlerle birlikte Münih’e giderler ve Ockhamlı William, 1347’de orada vefat eder.  

Pek çok konuda eser kaleme almıştır ancak bunları teolojik, felsefi (mantık ve doğa felsefesi) ve politik yazılar olarak üç başlık altında incelemek mümkündür. En ünlü eserlerinden Summa Totius Logicae ve Expositio Super Librum Porphyrii, mantık alanındaki eserlerine dahildir. Expositio in Libros Physicorum, Quaestiones in Libros Physicorum doğa felsefesi alanındaki eserler arasındadır. Teolojik çalışmaları arasında Quodlibeta Septem, politik çalışmaları arasında Octo quaestiones de potestate papae, Opus nonaginta dierum bulunur.

Ockham’ın Usturası. “Şeyler gereğinden fazla çoğaltılmamalıdır.” Genel olarak Ockham’ın usturasının işaret ettiği bu yaklaşım onun düşüncesine anlayış olarak uysa da eserlerinde böyle formül halinde bir ifade görmek mümkün değildir. Ockham’ın usturası aslında bir basitlik ilkesidir. Hipotezler gereğinden fazla arttırılmamalıdır, arttırıldığı takdirde yanlış yapma ihtimali de arttırır. Yani bir şeyi açıklamak için ne kadar çok hipotez kullanılırsa, hata yapma ihtimali de o kadar artmaktadır. Bu yaklaşım sadece Ockhamlı William’da değildir, Aristoteles’ten beri pek çok filozofta görülen bir yaklaşımdır. Ockhamlı William da genel olarak bu tavrı benimseyerek mantık, metafizik, epistemoloji, teoloji konularında ustaca uygulamaktadır.

Tümeller Problemi. Ockhamlı William, tümellerin gerçekliğini reddeder ve nominalizm (adcılık) anlayışını benimser. Ona göre Platoncu ideaların veya Aristotelesçi tözler/özlerin dış dünyada varolduğunu ve tümellerin şeylerin içinde veya şeylerin öncesinde varolduğunu söylemek mümkün değildir. Gerçeklikte varolanlar, bireysel nesneler olarak değerlendirilmelidir. Bireysel nesnelerin arasındaki benzerliklerden yola çıkarak üretilen kavramlar, üretilmiş kavramlardan ibaret olarak ele alınmalıdır. Tanrı’ya, nesnenin kendisine herhangi bir şekilde özsel olarak bağlamaya gerek yoktur. Bu yaklaşımı arkasında yoğun ve detaylı bir metafizik, epistemolojik, mantık ve dil felsefesi yatmaktadır.

Mantık/Dil Felsefesi. Ockhamlı William, Summa Logicae adlı eserinde dilin üç kısma ayrıldığını belirtir; yazılı, sözlü ve zihinsel. Yazılı dil sözlüye, sözlü dil de zihinsel dile dayanır. Zihinsel dil, en altta yatan, en basit dildir, düşüncenin dilidir. Bu eserin ilk cildinde terimler üzerine yoğunlaşır (Diğer ciltlerde sırasıyla önermeler ve argümanlar konularına değinilmiştir.). Terimler ikiye ayrılmaktadır; kategorematik ve sünkategorematik. Kategorematik terimler Aristoteles’in Organon’da bahsettiği üzere varolan şeylere ilişkin iken, sünkategorematik terimler cümle içerisinde kategorematik terimleri bağlayan kelimelerdir. Ockhamlı William’ın suppositio anlayışı ise oldukça önemlidir. Terimlerin önermedeki işlevlerini inceler. Birebir Türkçeleştirilmesi “yerine geçme” şeklinde olan suppositioyu, anlam kaybı olmaması açısından çevirmeden kullanmayı tercih ettik. Suppositio, ancak önerme içerisinde söz konusudur. Üç tür suppositio’dan bahsetmek mümkündür; kişisel, yalın ve maddi.

  -Kişisel suppositio (suppositio personalis): Terimin işaret ettiği nesnenin yerini tutmasıdır. (Örn: "Her insan ölümlüdür." önermesinde "insan" tek tek bireyleri gösterir).

  -Yalın suppositio (suppositio simplex): Terimin zihindeki bir kavramın yerini tutmasıdır. (Örn: "İnsan bir türdür" önermesinde insan türü işaret edilmektedir.)

  -Maddi suppositio (suppositio materialis): Terimin sadece bir kelime olarak kendisinin yerini tutması (Örn: "'İnsan' beş harflidir" önermesinde insan terimi beş harften oluşmaktadır, denir.)

Bilgi Anlayışı. Ockhamlı William’a göre bilgi duyu ile başlar. İlk aşamada duyu sezgisi elde edilir. Ardından zihinsel sezgi ile o şeyin varoluşuna dair bilgi edinilir. Böylece sezgisel bilginin şeyin varolma durumuna ilişkin bir bilgi türü olduğu söylenebilir. İnsanın ulaşabileceği bir diğer bilgi türü de soyutlayıcı bilgidir. Sezgisel bilgi varoluşa ilişkin iken, soyutlayıcı bilgi hatırlamayı, imgelemeyi, kavramsal düşünmeyi ve en nihayetinde tümeli içerir. Ona göre varolan ve varolmayan şeylerin soyutlayıcı bilgisine ulaşmak mümkündür. Burada önemli noktalardan biri, varolmayan veya o esnada orada bulunmayan şeylerin de olanağının böylece sağlanmış olmasıdır. Teolojinin bilgisi de soyutlayıcı bilgi türünden bilgidir.

Etik ve Siyaset Anlayışı. Ockhamlı William’a göre Tanrı evreni özgürce yaratmıştır. Yarattığı evrende düzen zorunlu değildir, olumsaldır. Olumsal olması sebebiyle, iyi, güzel gibi kavramlar da olumsaldır ve Tanrı’nın buyruğuna bağlıdır. Tanrı bir şeyin iyi olduğunu emrettiği için o şey iyidir. Bu bakışı sonucunda eylemlerin kendi içinde iyi veya kötü olmadığını, Tanrı emrettiği sürece bir eylemin iyi olduğunu söylemek mümkündür. Ockhamlı William’ın bu yaklaşımı pek kabul edilmese de, Tanrı’nın her şeye gücü yeten bir varlık olması sebebiyle zorunlu olarak ortaya çıkan bir sonuçtur.

Politik açıdan tartışmalı yazılar yazan ve bunları savunmak için Avignon’a çağırılan Ockhamlı William, Kilise’nin yalnızca manevi meselelerle ilgilenmesi gerektiğini savunmuştur. Seküler dünya, Kilise ile eş güce sahip yönetici tarafından yönetilmelidir. Yani Ockhamlı William, bir bakıma din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması gerektiğini söylemektedir.

KAYNAKÇA

Çotuksöken, Betül, ve Saffet Babür. Metinlerle Ortaçağda Felsefe. İstanbul: Bilgesu Yayıncılık, 2007.

Gilson, Étienne. Ortaçağ’da Felsefe. Çeviren: Ayşe Meral. Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2021.

Kenny, Anthony. Batı Felsefesinin Yeni Tarihi, Cilt 2: Ortaçağ Felsefesi. Çeviren: Şeyma Yılmaz. İstanbul: Küre Yayınları, 2022.

Spade, Paul Vincent. Five Texts on the Mediaeval Problem of Universals: Porphyry, Boethius, Abelard, Duns Scotus, Ockham. Indianapolis/Cambridge: Hackett Publishing, 1994.

Ockham, William of. Philosophical Writings. Çeviren: Philotheus Boehner. Indianapolis/Cambridge: Hackett Publishing, 1990.

———. Ockham’s Theory of Terms: Part II of the Summa Logicae. Çeviren: Michael J. Loux. Notre Dame, IN: University of Notre Dame Press, 1974.

———. Ockham’s Theory of Terms: Part I of the Summa Logicae. Çeviren: Alfred J. Freddoso and Henry Schuurman. Notre Dame, IN: University of Notre Dame Press, 1974.

Yazar : F. Didem ÇOBAN SARI (İstanbul Üniversitesi)