Ortaçağ felsefesi

[Tr. Alt. yazım Orta Çağ Felsefesi] [Fr. la philosophie médiévale] [Alm. Philosophie des Mittelalters] [İng. Medieval philosophy]

Genel Tanımı, Kapsamı ve Sınırları. Ortaçağ felsefesi, kapsamı, sınırları, içeriği açısından diğer dönemlerle arasında kesin çizgilerle sınır çizilebilen bir dönem değildir. Birden çok geleneği kapsayan, geniş bir tarihsel ve coğrafi alanı işaret etmektedir. Eğer tarihsel açıdan genel yaygın kabule göre MS 300’ler ile 1500’ler arasında sınırlı tutarsak, öncesindeki ve sonrasındaki kimi düşünürlerin dışarıda bırakılması gerekmektedir (Ayrıca bu madde özelinde Hıristiyan Felsefesi merkezli bir inceleme yapılacağından diğer düşünürler ve özelleşmiş alanlara yer verilmeyecektir. Bunlar için ilgili diğer maddelere bakılmalıdır). Özellikle son 20 yılda yaklaşımların değişmesiyle birlikte Ortaçağ felsefesi sadece Batı Avrupa merkezli değil daha geniş coğrafyaları ve dilleri de kapsayan bir felsefe olarak ele alınmaya başlamıştır. Bu nedenle artık Ortaçağ felsefesi önceden olduğu gibi yalnızca Latin Hıristiyan geleneği ile sınırlı değildir. Arapça, İbranice, Grekçe yazan yazarları ve eserlerini de içermektedir. Latin Hıristiyan Felsefesi düşünürleri arasında Augustinus, Boethius, Anselmus, Abelardus, Thomas Aquinas, Duns Scotus, Ockhamlı William; Arapça yazan düşünürler arasında Kindi, Farabi, İbn Sina, Gazali, İbn Rüşd; İbranice yazan düşünürler arasında İbn Gabirol, İbn Meymun; Grekçe yazan düşünürler arasında Photios, John Italos gibi isimler öne çıkmaktadır. Ancak dönem tarihsel ve coğrafi olarak oldukça büyük bir alanı kapsadığından, düşünür listesi bu kadarla da sınırlı değildir. Döneme has düşüncelerin ortak özelliği, kökleri Antik Yunan felsefesine dayanan ve çeviri faaliyetleri ile birbirini besleyen, etkileyen büyük bir gelenek içerisinde gerçekleşmesidir. Bu zengin ortamın sonucu olarak da tarihin entelektüel açıdan en hareketli ve zengin dönemlerinden biri ortaya çıkmıştır.

Kaynakları. Ortaçağ felsefesinin temel kaynaklarının en başında şüphesiz Antik Yunan düşüncesi, özellikle de Platon ve Aristoteles’in metinlerinin çevirileri gelmektedir. Bunun yanısıra Yeniplatoncular ve Hellenistik dönem düşünürleri de temel kaynaklar arasında yer almaktadır. Antik Yunan metinleri, özellikle Arap ve Yahudi düşünürlerin çalışmaları aracılığıyla Ortaçağ’a aktarılmış; bu metinler Arapça ve İbranice üzerinden Latinceye çevrilirken beraberlerinde kapsamlı bir yorum geleneğini de taşımışlardır. Böylece bu çeviri hareketi, Orta Çağ düşüncesinin sürekliliğini ve zenginleşmesini mümkün kılmıştır. Bu süreçte Latin, Bizans, Yahudi ve İslam felsefesi gibi birden çok yaklaşım oluşmuştur. Skolastik dönem açısından karşılaşılan bu metin zenginliği ve çeviri hareketleri önemli filozofların ortaya çıkmasına olanak hazırlamıştır.  

Temel Tartışma Konuları. Dönem tarihsel ve coğrafi genişliğinin beraberinde entelektüel zenginliği de getirmektedir. En temel sorunlardan biri inanç (fides) ve akıl (ratio) arasındaki gerilimdir. Bu gerilim aslında vahiy ve felsefe gerilimidir. Dönemin (Augustinus başta olmak üzere) bazı düşünürleri için felsefe, vahyi anlamada bir araçtır. Skolastik dönem ile birlikte felsefe teolojiden ayrılmış ve kendi alanına sahip olmuştur. Bu duruma ilk ve en açık örneklerinden biri Albertus Magnus’tur. Yine özgür irade, Tanrısal öngörü, aydınlanma, beden ve ruh ilişkisi, tümeller tartışması, kötülük problemi de öne çıkan problemler arasında sayılabilir. Mantık alanında yapılan çalışmalar da gözardı edilmemelidir, Aristoteles’in mantık eserleri üzerine yazılan yorumlar ve yapılan tartışmaların ötesinde, John Buridan, Petrus Abelardus, Roger Bacon ve Ockhamlı William gibi düşünürlerin çalışmaları da büyük katkılar sağlamıştır.

Öne Çıkan Düşünürler. Hıristiyan ortaçağ düşüncesi denildiğinde ilk başta iki dönem akla gelmektedir: patristik ve skolastik. Patristik dönemin öne çıkan düşünürleri arasında Augustinus ve Boethius akla gelir. Öne çıkan bir diğer düşünür olan John Scotus Eriugena ise Karolanj dönemi düşünürlerindendir. Ardından Anselmus, Petrus Abelardus gibi düşünürlerin de içerisinde bulunduğu 11. ve 12. yüzyıllarla birlikte, üniversitelerin de doğuşuyla Ortaçağ Hıristiyan dünyası Skolastik döneme girer. Ortaçağın en hareketli dönemi olan Skolastik dönemde, Albertus Magnus, Thomas Aquinas, Bonaventura, John Duns Scotus, Ockhamlı William gibi isimler öne çıkar. Üstelik tüm bu isimler Ortaçağ’ın sadece Hıristiyan felsefe geleneğini oluşturan kısmıdır. 

KAYNAKÇA

Gilson, Etienne, Ortaçağ’da Felsefe, çev. Ayşe Meral, Doğu Batı Yayınları, 2021.

Kenny, Anthony, Batı Felsefesinin Yeni Tarihi 2. Cilt Ortaçağ Felsefesi, çev. Şeyma Yılmaz, Küre Yayınları, 2022.

Resnick, Irven M., A Companion to Albert the Great, Brill, London, 2013.

Marenbon, John, "Medieval Philosophy", The Stanford Encyclopedia of Philosophy, (Winter 2024 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (eds.), https://plato.stanford.edu/archives/win2024/entries/medieval-philosophy/, çevrimiçi 15 Mayıs 2025.

Marenbon, John, Medieval Philosophy, An Historical and Philosophical Introduction, Routledge, 2007.

Marurer, Armand A., Medieval Philosophy An Introduction, Pontifical Institute of Medieval Studies, Toronto, 1982.

MacDonald, Scott, Kretzmann, Norman, Medieval Philosophy, Routledge Encyclopedia of Philosophy, Taylor and Francis, 1998.

Yazar : F. Didem ÇOBAN SARI (İstanbul Üniversitesi)