Pascal, Blaise
19 Haziran 1623- 19 Ağustos 1662 yılları arasında yaşamış, Fransız matematikçi, fizikçi, mucit hem Tanrı hem de insanın konumu üzerine derinlemesine düşünen bir düşünür.
Yaşamı. Blaise Pascal, 1623 yılında Fransa’nın Clermont (Clermont-Ferrand) kentinde doğmuştur. Hukuk eğitimi almış olan babası Étienne Pascal, aynı zamanda matematik ve doğa bilimlerine ilgi duyan bir entelektüeldir. Pascal, babasının evde verdiği eğitimle yetişmiştir. Erken yaşta bilimsel yeteneğiyle dikkat çektiği için on dört yaşında Mersenne çevresindeki bilimsel toplantılara katılmıştır. Genç yaşta önemli matematiksel keşifler yapmıştır. Kronik sağlık sorunlarıyla mücadele eden Pascal, 1662’de Paris’te otuz dokuz yaşında hayatını kaybetmiştir.
Ailesi aracılığıyla Jansenist eğilimli Port Royal çevresiyle tanışan Pascal, 1646 yılından itibaren Hıristiyan inancına yönelerek teolojik konularda düşünmeye ve yazmaya başlamıştır. Babası Étienne Pascal’ın 1651 yılında hayatını kaybetmesinin ve babasının ölümünden sonra kız kardeşi Jacqueline’in Port-Royal’e rahibe olarak girmesinin ardından yalnız kalan Blaise Pascal, Port-Royal’in ahlak anlayışına göre dünyevi sayılabilecek sosyal çevrelerle irtibat kurmuştur. Bu yıllarda “chevalier de Méré” olarak bilinen Antoine Gombaud ve Damien Mitton gibi seçkin düşünürlerle tanışmış, özellikle Gombaud’nun teşvikiyle olasılık teorisi üzerine çalışmalar yapmaya başlamıştır. Pascal, 23 Kasım 1654 gecesi derin bir dini tecrübe yaşamış ve bu olayı “Memorial” başlıklı kısa metne kaydetmiştir. Pascal, bu yazıyı ömrü boyunca ceketinin iç kısmında muhafaza etmiştir. Memorial, Port-Royal’in Kitab-ı Mukaddes merkezli dindarlığının bir tezahürü olup, Pascal’ın “Filozofların Tanrısı” anlayışını reddederek “İbrahim’in, İshak’ın ve Yakup’un Tanrısı”na yöneldiğini gösterir.
1655 yılında Port- Royal des Champs’taki münzevi topluluğuna katılmıştır. Bu dönemde Louis de Montalte müstear adıyla kaleme aldığı Les Provinciales (Taşra Mektupları) adlı eserinde Cizvitleri eleştirmiştir. Sağlığının giderek bozulduğu son yıllarında (1662) Paris’te, ilk atlı toplu taşıma sisteminin kuruluşunu organize etmiştir.
Bilime Katkıları. Pascal XVII. Yüzyılın deneysel ve matematiksel yönelimini temsil eden başlıca düşünürlerden biridir. Modern bilimin erken döneminde akıl, deney ve inanç arasındaki sınırların yeniden tanımlandığı bir çağda yaşayan Pascal hem kuramsal hem de yöntemsel düzeyde kalıcı katkılar sağlamıştır. Çalışmaları matematik ve fizik alanlarındaki buluşların ötesine geçerek bilimsel bilginin doğası ve sınırlarına dair derin bir felsefi sorgulamayı da içermiştir. Pascal’a göre bilim hem doğa yasalarını açıklar hem de insan aklının işleyişiyle bilginin imkanlarını kavrar. Pascal, deneysel yöntemin üstünlüğünü savunmuş, matematiksel kesinliğin yalnızca sınırlı bir alanda geçerli olduğunu, doğa bilgisinin ise gözlem ve deneyle temellendirilmesi gerektiğini ileri sürmüştür. Bu yaklaşım hem Descartes’ın rasyonalist felsefesine karşı eleştirel bir duruşu hem de modern bilimin metodolojik temellerine katkıyı yansıtmaktadır. Pascal, bilimi doğa bilimi yasalarını açıklamanın yanı sıra insan aklının sınırlarını anlamaya yönelik bir etkinlik olarak değerlendirmiştir. O matematiksel düşüncenin kesin bilginin en saf biçimi olduğunu ancak bu kesinliğin yalnızca sınırlı bir gerçeklik alanında geçerli olduğunu düşünür. Bu nedenle Pascal’ın bilimsel çabaları bilgiye ilişkin derin bir felsefi sorgulama ile iç içe geçmiştir.
Matematik Alanına Katkıları. Pascal, matematiği mükemmel kanıtlamaların alanı ve aklın işleyişini açığa çıkaran bir düşünme modeli olarak görmüştür. Onun için matematik, insan aklının düzen kurucu gücünün en saf biçimde ortaya çıktığı sahadır. Henüz on altı yaşındayken kaleme aldığı Essay pour les coniques (Konikler Üzerine Deneme) (1640) adlı kısa çalışmasında, ünlü Mistik Altıgen Teoremini formüle etmesi, onun soyut kavrayış yeteneğini ve geometrik sezgisini erken yaşta göstermiştir. On sekiz yaşında tasarladığı Pascaline adlı mekanik hesap makinesi ise aritmetik işlemleri mekanik düzleme taşıyarak aklın hesaplama süreçlerini nesnel biçimde somutlaştırmıştır. Bu icat, düşünsel işlemlerin mekanik araçlarla gerçekleştirilebileceğini gösteren ilk örneklerden biridir. 1654’te Pierre de Fermat ile yaptığı yazışmalar, modern olasılık teorisinin doğuşunu hazırlamıştır. Bu bağlamda, Pascal rastlantı ve belirsizlik içinde düzen arayışını rasyonel hesaplama yöntemleriyle temellendirerek bilgi ve inanç arasındaki karar verme süreçlerine matematiksel bir yaklaşım getirmiştir. Aynı yıl kaleme aldığı Traité du triangle arithmétique (Aritmetik Üçgen Üzerine İnceleme) adlı eseri kombinatoryal analiz ve seriler kuramına sistematik bir çerçeve kazandırmıştır. 1658-1659 yıllarında sikloid eğrisi üzerine yaptığı çalışmalar, sonsuz küçükler hesabının gelişimine önemli katkı sağlamıştır. Pascal’ın matematik alanına katkıları, modern matematiksel düşüncenin yöntemsel temellerinin oluşumunda belirleyici bir rol oynamıştır.
Fizik Alanına Katkıları. Pascal’ın fizik alanındaki çalışmaları, deneysel yöntemin sistematik uygulanışı açısından XVII. Yüzyıl biliminin dönüm noktalarından biridir. 1646 yılından itibaren vakum ve atmosfer basıncı üzerine yaptığı çalışmalar, Aristotelesçi doğa felsefesinin temel ilkelerinden biri olan “doğa boşluktan nefret eder” anlayışını kökten sorgulamıştır. 1647 tarihli Expériences nouvelles touchant le vide (Vakumla İlgili Yeni Deneyimler) adlı eserinde doğada gerçek bir boşluk olabileceğini deneysel olarak göstermiştir. 1648 yılında kayınbiraderi Florin Périer tarafından Puy-de-Dôme’da gerçekleştirilen meşhur deney ile hava basıncının varlığını kanıtlayarak klasik doğa felsefesinin dogmatik çerçevesini kırmıştır. Pascal’ın hidrostatik üzerine çalışmaları sıvıların dengesi ve hava kütlesinin ağırlığı konularında yeni ilkeler ortaya koymuş, onun ölümünden sonra Traités de I’équilibre des liqueurs et de la pesanteur de la masse de l’air (Sıvıların Dengesi ve Hava Kütlesinin Ağırlığı Üzerine İncelemeler) (1664) adıyla yayımlanmıştır. Bu çalışmalar barometre ve hidrolik pres gibi araçların geliştirilmesine öncülük etmiştir. Pascal’a göre deneysel bilgi, doğa yasalarını anlamamıza imkân tanısa da varlığın nihai anlamını açıklamakta yetersizdir. Bu nedenle Pascal, bilimi aklın en parlak başarılarından biri olarak görürken, onun sınırlarını kabul eden epistemolojik bir tevazu geliştirir.
Felsefe ve Edebi Eserlere Katkıları. 1656-1657 yılları arasında kaleme aldığı Taşra Mektupları, Cizvitlerin ahlak anlayışına yönelttiği eleştirilerle hem teolojik polemik hem de ahlak düşüncesi ve retorik açısından önemli bir yapıttır. Pascal, ironik ve açık üslubuyla karmaşık teolojik tartışmaları geniş bir okuyucu kitlesine ulaştırarak Fransız düzyazısının gelişiminde önemli bir yere sahip olmuştur.
Pascal’ın ölümünden sonra derlenen Pensées (Düşünceler) ise, Hıristiyan inancının rasyonel temellendirmesini amaçlayan, tamamlanmamış bir felsefi savunmadır. Eserde, insanın bilgi arayışının sınırları ve Tanrı karşısındaki konumu derin biçimde incelenir. Eserde yer alan ünlü Kumarbaz Argümanı (Fr. Pari de Pascal – Pascal’in Bahsi) da akıl dışı bir teslimiyet değil belirsizlik koşullarındaki rasyonel bir tercih olarak sunulur. Bu yaklaşım, modern karar teorisinin erken bir biçimi olarak değerlendirilebilir. Pascal inancı aklın ötesinde, insanın sezgisel ve duygusal boyutlarını da içeren bir hakikat biçimi olarak değerlendirir. “Kalbin, aklın bilmediği nedenleri vardır” (“Le coeur a ses raisons que la raison ne connaît point”) ifadesi bu anlayışın özlü bir ifadesidir. Pascal’ın bu yaklaşımı aklın Tanrı’ya ulaşmada sınırlı olduğunu, hakikatin ise ancak iman yoluyla kavranabileceğini öne sürer. Bu düşünce literatürde fideizm olarak nitelendirilir ve Pascal’ın teolojisinin temel yönelimlerinden biridir. Pascal’ın bedensel güç, zihinsel güç ve hayırseverlik olarak sınıflandırdığı “Üç Mertebe” (Les Trois Ordres) hiyerarşisi de insanın varlık düzeylerini açıklamaya yöneliktir. Ona göre en yüksek mertebe insanın Tanrı ile gerçek ilişki kurduğu sevgi ve inançtır.
KAYNAKÇA
Adamson, Donald. Blaise Pascal Mathematician, Physicist and Thinker about God. Great Britain: Macmillian Press, 1995.
Hammond Nicholas (Ed.). The Cambridge Companion to Pascal. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.
Pascal, Blaise. Düşünceler. Çeviren Devrim Çetinkasap, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2017.
Pascal, Blaise. Taşra Mektupları. Çeviren Mehmet Alkan, Ankara: Fol Yayınları, 2021.
Cailliet, Emile, Blankenagel, John C. Great Shorter Works of Pascal. Philadelphia: The Westminster Press, 2018.
Yazar : Öznur BAYRAK TEKİN (Sivas Cumhuriyet Üniversitesi)