Ryle, Gilbert

20.yüzyıl analitik felsefenin önde gelen temsilcilerinden İngiliz filozof (1900-1976).

Yaşamı. 1900 yılında Brighton’da doğan Ryle, Oxford Üniversitesi’nde klasik filoloji ve felsefe eğitimi aldı. 1945-1967 yılları arasında Oxford’da profesör olarak görev yaptı ve bu süre boyunca Mind dergisinin editörlüğünü üstlendi. II. Dünya Savaşı sonrası İngiliz analitik geleneğinin yönünü belirleyen figürlerden biri haline gelen Ryle, özellikle Ludwig Wittgenstein’ın geç dönem düşüncesiyle ortak bir dil yaklaşımına sahipti. 1949 yılında yayımlanan The Concept of Mind (Zihin Kavramı) onun en etkili yapıtı olup modern zihin felsefesinin temel tartışmalarını şekillendirmiştir. Ryle 1976 yılında hayatını kaybetti.

Zihin Kavramına Yaklaşımı. Ryle, modern felsefede zihne ilişkin birçok sorunun yanlış kavramsal varsayımlardan kaynaklandığını savunur. Ona göre Descartes’ın zihin ve bedeni birbirinden ayrı iki töz olarak gören düalist anlayışı, dilsel bir yanlışa dayanmaktadır. Bu yanlışlığı “kategori hatası” (category mistake) terimiyle açıklar. Kategori hatası, bir kavramın ait olmadığı bir mantıksal sınıfa yerleştirilmesidir. Ünlü örneğinde, üniversiteyi gezdirilen bir kişinin fakülte ve binaları gördükten sonra “Peki üniversite nerede?” diye sorması, üniversiteyi bağımsız bir varlık olarak kavraması sebebiyle bir kategori hatasıdır. Ryle’a göre zihin de davranışların yanında var olan bağımsız bir töz değildir; zihinsel kavramlar, belirli davranış biçimlerini ve eğilimlerini tanımlamak için kullanılan ifadelerdir. Descartes’ın bu yanlışı yaptığını düşünerek düalizmi alaycı biçimde “makinedeki hayalet” (the ghost in the machine) olarak nitelendirir.

Mantıksal Davranışçılık. Ryle’ın yaklaşımı genellikle “mantıksal davranışçılık” (logical behaviourism) olarak adlandırılır. Bu görüşe göre zihinsel durumlar içsel, gözlemlenemez tözler değil, belirli koşullar altında ortaya çıkmaya eğilimli davranış örüntüleridir. “Bir şeyi istemek”, “inanmak” ya da “bilmek” gibi zihinse durumlar, dış dünyada gözlemlenebilir davranışsal eğilimlerle açıklanabilir. Böylece zihin, fiziksel davranışların ötesinde bağımsız bir içsel gerçeklik olarak görülmez; zihinsel nitelikler, insanın eylem biçimlerinin mantıksal analizine dayanır.

Ryle’ın amacı psikolojiyi deneysel bir bilim olarak yeniden tanımlamak değil, felsefi sorunların kaynağındaki kavramsal karışıklığı gidermektir. Bu yönüyle Ryle’ın yaklaşımı Wittgenstein’ın geç döneminde savunduğu dilsel çözümleme yöntemine paraleldir. Her iki düşünür de zihinsel kavramların anlamının dil içindeki kullanımlarından çıktığını ve sorunların çoğunun bu kullanımların yanlış anlaşılmasından doğduğunu savunur.

Zihinsel Kavramların Çözümlemesi. Ryle, zihinsel durumlara ilişkin kavramların aslında birer “dispozisyonel” (eğilimsel) terim olduğunu ileri sürer. Örneğin “akıllı olmak” belirli durumlarda belirli türden davranışları gösterebilme yetisidir. Bu yaklaşım, zihnin doğasını açıklarken tözsel metafizik modelleri gereksiz kılar. Ryle’ın anlayışı aynı zamanda bir tür felsefi antropolojidir: İnsan eylemleri yalnızca nedensel süreçlerle değil, toplumsal bağlamlar ve kurallarla belirlenen pratikler içinde anlam kazanır. Bu yönüyle Ryle’ın çözümlemeleri daha sonra Paul Grice ve John Searle tarafından geliştirilen edimsel dil kuramlarının zeminini hazırlamıştır.

Eleştiriler. 1960’lardan itibaren Ryle’ın davranışçı yorumu çeşitli eleştirilerle karşılaşmıştır. Hilary Putnam ve Ned Blcok gibi filozoflar, zihinsel durumların sadece davranışsal eğilimlere indirgenemeyeceğini savunan düşünce deneyleri geliştirmiştir. Bir kişinin hiç davranış sergilemeden de belirli bir zihinsel durumda bulunabileceği argümanları, davranışçılığın kapsamını sınırlamıştır. Thomas Nagel’ın ünlü “yarasa olmak neye benzer?” sorusu da Ryle’ın öznel deneyimin nitel yönlerini açıklamada yetersiz kaldığını göstermeyi amaçlar. Bilinçli deneyimlerin öznel niteliğini ifade eden qualia kavramı da davranışçılığın açıklamakta zorlandığı unsurlardan biridir.

Bu eleştiriler Ryle’ın yaklaşımını geçersiz kılmasa da onun modelinin zihnin tüm boyutlarını açıklayan bir teori olmaktan ziyade kavramsal bir çözümleme yaklaşımı sunduğunu göstermektedir. Ryle’ın katkısı özellikle felsefi sorunları çözümlerken metafizik varsayımların eleştirisini öne çıkarması bakımından değerlidir.

Ryle ve Wittgenstein. Ryle’ın düşüncesi Wittgenstein’ın dil oyunları yaklaşımıyla önemli paralellik taşır; her iki filozof da zihinsel kavramların anlamının kullanım bağlamlarından doğduğunu ileri sürer. Ancak Ryle, Wittgenstein’a göre daha sistematik bir kavramsal analiz sunar ve zihinsel süreçleri davranışsal örüntülerle ilişkilendirmede daha teorik bir yaklaşım benimser. Buna rağmen her iki düşünür de metafiziksel zihin modellerine karşı ortak bir eleştirel çizgidedir.

Değerlendirme. Ryle, 20.yüzyılın analitik geleneğinde hem eleştirel hem de yenilikçi bir figürdür. Zihin-beden ikiliğine karşı getirdiği çözümleme, modern zihni anlamaya yönelik metafizik yaklaşımlara güçlü bir alternatif oluşturmuştur. Her ne kadar davranışçılığı sonraki tartışmalar karşısında sınırlı kalsa da Ryle’ın temel tezi – felsefi sorunların çoğunun dilsel yanlış anlamalardan kaynaklandığı – analitik felsefenin karakteristik bir ilkesi olarak varlığını sürdürmektedir.

KAYNAKÇA

Descartes, Rene. Meditasyonlar: Metafizik Üzerine Düşünceler. Çeviren Çiğdem Dürüşken. İstanbul: Alfa Yayınları, 2024.

Nagel, Thomas. “What Is It Like to Be a Bat?”. The Philosophical Review 83, no. 4 (1974): 435-450.

Polanyi, Michael. The Tacit Dimension. Chicago: University of Chicago Press, 1966.

Putnam, Hilary. Mind, Language and Reality. Cambridge: Cambridge University Press, 1975.

Ryle, Gilbert. “Knowing How and Knowing That: The Presidential Address”. Proceedings of the Aristotelian Society, New Series, 46 (1946): 1-16.

Ryle, Gilbert. The Concept of Mind. London: Hutchinson, 1949.

Searle, John Rogers. “Minds, Brains, and Programs”. Behavioral and Brain Sciences 3, no. 3 (1980): 417-457.

Wittgenstein, Ludwig. Felsefi Soruşturmalar. Çeviren Haluk Barışcan. İstanbul: Metis Yayınları, 2023.

Tanney, Julia. “Gilbert Ryle”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy https://plato.stanford.edu/entries/ryle/. çevrimiçi 12 Mayıs 2021.

Yazar : Sıla ÖZDEMİR GIULIANI (Erzurum Teknik Üniv